HÀNG RÀO BẢO VỆ DA VÀ CERAMIDE: TỔN THƯƠNG VÀ PHỤC HỒI

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Hàng rào bảo vệ da là lớp ngoài cùng của thượng bì, gồm các tế bào sừng đã chết xếp lớp và một khối lipid lấp kín khoảng giữa chúng, có tên giải phẫu là lớp sừng (stratum corneum). Cấu trúc này giữ nước lại bên trong và chặn chất gây dị ứng cùng vi sinh vật từ bên ngoài.

Ceramide là thành phần lipid chiếm phần lớn nhất trong khối đó, khoảng một nửa tổng khối lượng lipid của lớp sừng. Khi lượng ceramide giảm hoặc cấu trúc lipid bị xáo trộn, nước thoát ra nhanh hơn và chất lạ vào dễ hơn, biểu hiện lâm sàng là da khô, căng, châm rát và đỏ nhẹ. Đây là nền chung của nhiều bệnh da, từ viêm da cơ địa tới tình trạng kích ứng do chăm sóc da quá mức.

Mục lục bài viết

• 1. Cấu trúc hàng rào bảo vệ da và vị trí của ceramide
• 2. Căn nguyên làm hàng rào bảo vệ da suy yếu
• 3. Biểu hiện lâm sàng
• 4. Chẩn đoán phân biệt
• 5. Phục hồi hàng rào bảo vệ da
• 6. Diễn biến và tiên lượng
• 7. Khi nào nên đi khám

1. Cấu trúc hàng rào bảo vệ da và vị trí của ceramide

Mô hình gạch và vữa

Cách hình dung quen dùng trong da liễu là viên gạch và lớp vữa. Tế bào sừng là gạch; khối lipid nằm giữa các tế bào là vữa. Gạch chắc nhưng vữa thiếu thì tường vẫn thấm. Phần lớn rối loạn của hàng rào bảo vệ da nằm ở phần vữa, tức thành phần lipid, chứ không ở số lượng tế bào.

Ba thành phần lipid đi cùng nhau

Khối lipid này có ba nhóm chất: ceramide, cholesterol và acid béo tự do. Điểm đáng chú ý là chúng cần có mặt đồng thời với lượng gần tương đương nhau mới xếp được thành những phiến lipid kín. Thực nghiệm cho thấy hỗn hợp thiếu một trong ba nhóm không giúp hàng rào hồi phục, thậm chí làm quá trình này chậm lại. Đó là lý do công thức dưỡng ẩm phục hồi hiện nay thường phối cả ba nhóm thay vì chỉ ghi một chữ ceramide trên nhãn.

Hai thứ giữ nước khác cũng cần nhắc

• Yếu tố giữ ẩm tự nhiên (natural moisturizing factor): các phân tử hút nước nằm trong tế bào sừng, sinh ra từ quá trình phân giải protein filaggrin.
• Lớp màng bề mặt: chất bã cùng mồ hôi tạo một màng mỏng hơi toan, góp phần hạn chế vi khuẩn gây bệnh phát triển.

2. Căn nguyên làm hàng rào bảo vệ da suy yếu

Nguyên nhân chia thành hai nhóm: sẵn có trong cơ địa và đến từ bên ngoài. Trên cùng một người, hai nhóm thường cộng lại.

• Yếu tố di truyền: đột biến gen filaggrin làm giảm yếu tố giữ ẩm tự nhiên, gặp trong nhiều ca viêm da cơ địa và là căn nguyên của tình trạng khô da kéo dài từ nhỏ.
• Rửa mặt quá nhiều và dùng chất tẩy mạnh: chất hoạt động bề mặt mạnh lấy đi cả lipid gắn kết lớp sừng, không riêng dầu thừa.
• Chồng nhiều hoạt chất tiêu sừng: dùng cùng lúc nhiều sản phẩm bong sừng làm lớp sừng mỏng nhanh hơn tốc độ tái tạo.
• Thủ thuật liên tiếp: laser, lăn kim, bong da hóa học đặt quá gần nhau khiến da chưa kịp liền đã chịu đợt tác động mới.
• Yếu tố môi trường: phòng máy lạnh khô, nước nóng, gió hanh, tắm lâu; vào mùa lạnh lượng lipid trên bề mặt giảm rõ.
• Tuổi và bệnh kèm: tổng hợp lipid giảm dần theo tuổi; vảy nến, viêm da tiết bã, bệnh tuyến giáp đều ảnh hưởng tới lớp sừng.

Nhóm nguyên nhân do chăm sóc được bàn kỹ hơn ở bài nhiều bước skincare.

3. Biểu hiện lâm sàng

Thứ tự xuất hiện của các dấu hiệu khá đều giữa những người bệnh khác nhau, nên có thể dùng để ước lượng mức độ.

• Giai đoạn sớm: cảm giác căng sau khi rửa, da hơi sần khi vuốt, kem dưỡng quen dùng bỗng gây châm nhẹ.
• Giai đoạn rõ: bong vảy mịn ở gò má và quanh mũi, dát đỏ lan đều hai bên, rát khi gặp nắng hoặc gió.
• Giai đoạn nặng: rát liên tục cả khi không thoa gì, xuất hiện sẩn đỏ rải rác, có chỗ trợt nông và đóng vảy tiết.
• Hệ quả kéo theo: da nhạy hơn với mọi sản phẩm, dễ bùng phát bệnh nền sẵn có, vết thâm sau viêm nhạt chậm hơn bình thường.

Trên da dầu mụn, tình trạng này dễ bị hiểu là da đang thiếu làm sạch, dẫn tới rửa nhiều hơn và bệnh nặng thêm. Dấu hiệu nhận ra được mô tả trong bài hàng rào bảo vệ da bị tổn thương.

4. Chẩn đoán phân biệt

Năm tình trạng dưới đây đều cho da đỏ và bong, nhưng hướng xử trí khác nhau nên cần tách ra trước khi điều trị.

Hai nhóm hay bị gộp làm một là viêm da cơ địa ở người lớn và viêm da tiếp xúc do mỹ phẩm. Trường hợp đang trong vài tuần đầu dùng thuốc bôi thì cần đối chiếu thêm với kích ứng retinoid.

5. Phục hồi hàng rào bảo vệ da

Rút gọn trước, thêm vào sau

• Ngưng toàn bộ hoạt chất bong sừng: acid, retinoid tại chỗ, sản phẩm chứa cồn và hương liệu, cho tới khi cảm giác rát hết.
• Rửa mặt dịu, nước mát: một lần mỗi tối là đủ với phần lớn trường hợp trong giai đoạn này.
• Giữ đúng ba bước: rửa dịu, dưỡng ẩm phục hồi, chống nắng. Thêm sản phẩm mới chỉ sau khi da đã ổn định vài tuần.

Chọn sản phẩm dưỡng ẩm theo cơ chế

Công thức phục hồi thường phối ba nhóm thành phần, mỗi nhóm làm một việc khác nhau. Nhóm bù lipid gồm ceramide, cholesterol và acid béo, lấp lại phần vữa đang thiếu. Nhóm hút nước như glycerin và hyaluronic acid kéo nước vào lớp sừng. Nhóm khóa ẩm như petrolatum và squalane tạo màng hạn chế bay hơi. Thiếu nhóm thứ nhất thì da đỡ căng ngay sau khi thoa nhưng cấu trúc lớp sừng không đổi, nên khô trở lại khi ngưng.

Thời điểm thoa và điều chỉnh theo mùa

Hướng dẫn điều trị dành cho bệnh da khô hiện nay nêu hai chi tiết thực hành đáng lưu ý. Thứ nhất, nên thoa dưỡng ẩm ngay sau khi tắm hoặc rửa, lúc da còn hơi ẩm, thay vì chờ da khô hẳn. Thứ hai, công thức nên đổi theo mùa: mùa nóng chọn dạng nhiều nước, nhẹ; mùa lạnh chọn dạng nhiều lipid hơn. Lượng thoa cần đủ dày và đều, lặp lại nhiều lần trong ngày ở vùng đang khô.

Thuốc kháng viêm tại chỗ được bác sĩ chỉ định khi có dát đỏ và sẩn viêm rõ, dùng trong đợt ngắn rồi giảm dần, song hành với dưỡng ẩm chứ không thay dưỡng ẩm.

6. Diễn biến và tiên lượng

Lớp sừng tái tạo theo chu kỳ vài tuần. Sau khi bỏ yếu tố làm nặng, cảm giác căng rát thường dịu trong một tuần và bề mặt mịn lại sau khoảng bốn tuần. Tốc độ khác nhau giữa từng người, tùy tuổi, mức tổn thương ban đầu và việc có duy trì dưỡng ẩm đều hay không.

Trường hợp nền là bệnh da mạn tính, hàng rào bảo vệ da vẫn yếu hơn bình thường cả khi hết thương tổn, nên dưỡng ẩm được xếp là điều trị duy trì chứ không phải bước làm thêm. Ngưng sớm là lý do hay gặp của những đợt bùng phát tiếp theo.

7. Khi nào nên đi khám?

• Đỏ và rát kéo dài quá hai tuần dù đã rút gọn quy trình: cần loại trừ bệnh da nền đang hoạt động.
• Xuất hiện mụn nước, trợt rỉ dịch hoặc đóng vảy tiết vàng: gợi ý bội nhiễm, phải được xử trí sớm.
• Ngứa nhiều về đêm, mảng dày da ở nếp gấp: hướng tới viêm da cơ địa, cần phác đồ riêng.
• Đỏ cố định ở hai gò má kèm giãn mạch: cần phân biệt với bệnh trứng cá đỏ trước khi chọn sản phẩm.
• Da đỏ rát sau một thủ thuật vừa làm: nên khám lại nơi thực hiện để đánh giá mức tổn thương.

Câu hỏi thường gặp về hàng rào bảo vệ da và ceramide

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế — Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh da liễu (bài Viêm da cơ địa), Quyết định số 75/QĐ-BYT ngày 13/01/2015.
• Wollenberg A. và cộng sự — European guideline (EuroGuiDerm) on atopic eczema, part I và part II, Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology, 2022.
• Elias P.M. — Stratum corneum defensive functions: an integrated view, Journal of Investigative Dermatology 2005;125(2):183–200.
• Man M.Q. và cộng sự — Optimization of physiological lipid mixtures for barrier repair, Journal of Investigative Dermatology 1996;106(5):1096–1101.

Da khô căng và châm rát dai dẳng có thể chỉ là hệ quả của chăm sóc quá mức, nhưng cũng có thể là mặt nổi của một bệnh da cần điều trị — phân biệt được hai thứ đó quyết định hướng xử trí. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.