NIACINAMIDE TRONG DA LIỄU: CƠ CHẾ ĐA ĐÍCH VÀ CÁCH DÙNG ĐÚNG

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Niacinamide là dạng amid của vitamin B3, tan trong nước, tiền chất của coenzym nicotinamide adenine dinucleotide (coenzyme NAD) tham gia phần lớn phản ứng chuyển hóa trong tế bào. Nhãn mỹ phẩm ghi niacinamide, tài liệu chuyên môn gọi nicotinamide — cùng một phân tử.

Điểm khiến niacinamide trong da liễu được dùng rộng là một phân tử tác động lên nhiều đích khác nhau cùng lúc: thành phần lipid của lớp sừng (stratum corneum), hoạt động của tuyến bã, phản ứng viêm tại chỗ, và quá trình vận chuyển sắc tố lên thượng bì. Vị trí thực hành của nó là hoạt chất hỗ trợ dung nạp tốt, dùng được dài ngày, chứ không thay thế thuốc điều trị mà bác sĩ kê sau khi thăm khám trực tiếp.

Mục lục bài viết

• 1. Niacinamide trong da liễu là chất gì
• 2. Cơ chế đa đích của niacinamide trong da liễu
• 3. Các tình huống thường dùng và mức bằng chứng
• 4. Cách dùng đúng trong một quy trình chăm sóc da
• 5. Tác dụng không mong muốn và trường hợp cần thận trọng
• 6. Đường bôi khác đường uống thế nào
• 7. Khi nào nên đi khám

1. Niacinamide trong da liễu là chất gì

Vitamin B3 tồn tại ở hai dạng chính: niacin (acid nicotinic) và niacinamide. Hai dạng chuyển hóa được qua lại trong cơ thể nhưng hành vi trên lâm sàng khác hẳn nhau.

Khác biệt với niacin

Niacin đường uống làm giãn mạch ngoại vi, gây cơn đỏ bừng mặt kèm nóng rát kéo dài vài chục phút — hiện tượng gọi là niacin flush. Dạng amid không gây phản ứng này, nên được chọn cho cả chế phẩm bôi lẫn chế phẩm uống.

Vì sao thấm được qua lớp sừng

Phân tử nhỏ, tan trong nước, bền ở khoảng pH trung tính nên phối được vào nhiều kết cấu, từ dung dịch loãng tới kem đặc. Đó là lý do hoạt chất này có mặt cả trong sản phẩm dành cho da đang viêm — nơi phần lớn hoạt chất mạnh khác phải tạm ngưng.

2. Cơ chế đa đích của niacinamide trong da liễu

Bốn hướng tác động dưới đây tương ứng bốn nhóm biểu hiện lâm sàng khác nhau.

Tăng tổng hợp lipid cho lớp sừng

Trên tế bào sừng nuôi cấy, hoạt chất này làm tăng tốc độ tổng hợp ceramide lên nhiều lần qua enzym giới hạn tốc độ của con đường tạo sphingolipid. Bôi tại chỗ bốn tuần thì lượng ceramide và acid béo tự do trong lớp sừng tăng lên, kèm giảm mất nước qua da (transepidermal water loss). Đó là cơ sở xếp hoạt chất này vào nhóm hỗ trợ phục hồi hàng rào bảo vệ da.

Giảm lượng bã nhờn

Một nghiên cứu mù đôi có đối chứng trên khoảng một trăm người ghi nhận chi tiết đáng lưu ý: hai nhóm dân cư theo dõi song song cho kết quả khác nhau. Nhóm người châu Á giảm rõ tốc độ tiết bã sau hai đến bốn tuần; nhóm người da trắng chỉ giảm lượng bã đo trên bề mặt sau sáu tuần. Mức giảm nhờn vì vậy có thật nhưng vừa phải và thay đổi theo cơ địa.

Giảm phản ứng viêm tại chỗ

Hoạt chất làm dịu một số tín hiệu viêm trong thượng bì, nên trên da trứng cá, phần dát đỏ quanh thương tổn thường nhạt đi trước khi số sẩn viêm giảm. Đây là tác dụng hỗ trợ, diễn ra chậm, khác với thuốc kháng viêm bác sĩ kê trong đợt bùng phát.

Chặn bớt đường vận chuyển sắc tố

Khác biệt so với các hoạt chất làm sáng quen thuộc nằm ở chỗ tác động: hoạt chất này không ức chế enzym sinh melanin, mà cản bớt việc chuyển thể hạt sắc tố (melanosome) sang tế bào sừng kế bên. Sắc tố vẫn được tạo ra nhưng phần đi lên bề mặt ít hơn, nên vùng tăng sắc tố sau viêm (post-inflammatory hyperpigmentation) nhạt dần. Cách tác động này cũng giải thích vì sao đáp ứng đến từ từ và cần duy trì.

3. Các tình huống thường dùng và mức bằng chứng

Mức bằng chứng không đồng đều; khối dưới đây xếp từ chỗ dữ liệu nhiều nhất tới chỗ còn mỏng.

Mức cải thiện ở các tình huống trên đều vừa phải và tùy từng người — theo cơ địa, mức độ thương tổn ban đầu và việc dùng đều hay ngắt quãng.

4. Cách dùng đúng trong một quy trình chăm sóc da

Nồng độ cao hơn không đồng nghĩa kết quả tốt hơn

Phần lớn kết quả nêu trên đạt được ở nồng độ thấp và trung bình. Nồng độ rất cao chủ yếu làm tăng châm rát và đỏ thoáng qua trên nền da nhạy cảm, mà không rút ngắn thời gian chờ. Người mới dùng nên bắt đầu ở mức thấp, cách ngày trong tuần đầu rồi tăng dần.

Phối hợp với các hoạt chất khác

• Với retinoid: dùng xen kẽ hoặc thoa trước như một lớp đệm, giảm khô và bong trong giai đoạn đầu.
• Với azelaic acid: cùng hướng tới thương tổn viêm và vết thâm theo hai cơ chế khác nhau; phối hợp được nhưng nên bắt đầu lệch buổi.
• Với acid tẩy tế bào chết: dùng cùng buổi dễ gây rát; nên tách buổi hoặc giảm tần suất nhóm acid.
• Với chống nắng: với các tình huống liên quan sắc tố, thiếu bước này thì phần nhạt đi được bao nhiêu sẽ sậm trở lại bấy nhiêu.

Lo ngại về vitamin C có cơ sở tới đâu

Một lo ngại lan rộng là thoa chung với vitamin C sẽ sinh ra niacin gây đỏ mặt và vô hiệu hóa cả hai thành phần. Lo ngại đó xuất phát từ quan sát trong ống nghiệm ở nhiệt độ cao và acid mạnh, không phải điều kiện thoa trên da; thực tế hai thành phần vẫn đi cùng nhau trong nhiều công thức. Nếu da đỏ lên khi dùng chung, cách xử trí là tách buổi để biết thành phần nào gây kích ứng.

5. Tác dụng không mong muốn và trường hợp cần thận trọng

So với phần lớn hoạt chất bôi khác, niacinamide trong da liễu thuộc nhóm dung nạp tốt, nhưng vẫn có những điểm cần theo dõi.

• Châm rát và đỏ thoáng qua: hay gặp ở nồng độ cao hoặc khi da có thương tổn hở; thường giảm sau vài lần dùng.
• Viêm da tiếp xúc kích ứng: ít gặp, biểu hiện là dát đỏ giới hạn rõ ở vùng thoa kèm ngứa; cần ngưng và theo dõi.
• Da đang tổn thương hàng rào: nên ổn định bằng dưỡng ẩm trước rồi mới thêm hoạt chất.
• Thử trước ở vùng nhỏ: thoa một lượng nhỏ ở mặt trong cẳng tay hoặc góc hàm vài ngày trước khi dùng cả mặt, nhất là với cơ địa dễ kích ứng.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: mọi hoạt chất thêm vào quy trình nên được bác sĩ xem trước, kể cả thành phần vẫn được xem là lành tính.

6. Đường bôi khác đường uống thế nào

Hai đường dùng có mục tiêu khác nhau. Chế phẩm bôi hướng tới lớp sừng và thượng bì, kết quả giới hạn ở vùng được thoa. Dạng uống liều cao thuộc nhóm thuốc, từng được nghiên cứu trong dự phòng ung thư da không hắc tố ở người đã mắc nhiều lần — một chỉ định hẹp cho nhóm nguy cơ cao, do bác sĩ cân nhắc và theo dõi, không phải cách chăm sóc da thường quy.

Người có tiền sử dày sừng ánh nắng hoặc từng cắt bỏ u da nên được khám chuyên khoa định kỳ. Dù theo đường nào, không chế phẩm nào thay được việc che chắn và chống nắng hằng ngày.

7. Khi nào nên đi khám?

• Mụn viêm nhiều, có nốt sâu hoặc để lại sẹo: mức này cần thuốc theo phác đồ, hoạt chất bôi hỗ trợ không đủ.
• Dùng đều hơn ba tháng mà vết thâm không nhạt: cần phân biệt tăng sắc tố sau viêm với các dạng tăng sắc tố khác, vì hướng xử trí khác nhau.
• Da đỏ rát kéo dài sau khi thêm sản phẩm mới: cần đánh giá là kích ứng đơn thuần hay một bệnh da mạn tính đang hoạt động.
• Da dầu kèm rụng tóc, kinh nguyệt không đều, rậm lông: nên thăm khám để xem xét yếu tố nội tiết đi kèm.
• Thương tổn lâu lành, loét hoặc chảy máu ở vùng phơi nắng nhiều: cần khám sớm để loại trừ tổn thương ác tính.

Câu hỏi thường gặp về niacinamide trong da liễu

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế — Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh da liễu (bài Bệnh trứng cá), Quyết định số 75/QĐ-BYT ngày 13/01/2015.
• Tanno O., Ota Y. và cộng sự — Nicotinamide increases biosynthesis of ceramides as well as other stratum corneum lipids to improve the epidermal permeability barrier, British Journal of Dermatology 2000;143(3):524–531.
• Hakozaki T. và cộng sự — The effect of niacinamide on reducing cutaneous pigmentation and suppression of melanosome transfer, British Journal of Dermatology 2002;147(1):20–31.
• Shalita A.R. và cộng sự — Topical nicotinamide compared with clindamycin gel in the treatment of inflammatory acne vulgaris, International Journal of Dermatology 1995;34(6):434–437 (76 người bệnh).
• Khodaeiani E. và cộng sự — Topical 4% nicotinamide vs. 1% clindamycin in moderate inflammatory acne vulgaris, International Journal of Dermatology 2013;52(8):999–1004.
• Draelos Z.D. và cộng sự — The effect of 2% niacinamide on facial sebum production, Journal of Cosmetic and Laser Therapy 2006;8(2):96–101 (khoảng 100 người tham gia).
• Chen A.C. và cộng sự — A phase 3 randomized trial of nicotinamide for skin-cancer chemoprevention, New England Journal of Medicine 2015;373(17):1618–1626 (386 người bệnh nguy cơ cao).

Một hoạt chất dung nạp tốt vẫn chỉ làm được phần việc của nó; mụn viêm nhiều, vết thâm dai dẳng hay da đỏ rát kéo dài đều cần được đánh giá trực tiếp. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.