Nhiều bệnh nhân gọi chung các vết sậm màu còn lại sau mụn là “sẹo thâm”. Về mặt chuyên môn, phần lớn trường hợp này là tăng sắc tố sau viêm do mụn, tức những dát nâu, nâu xám hoặc xám còn lưu lại sau khi tổn thương viêm đã lắng xuống. Tình trạng này có thể gặp ngay cả khi mụn chỉ mức độ nhẹ đến vừa, và ở người có làn da dễ bắt màu thì vết thâm thường đậm màu, tồn tại lâu hơn. 

Không phải mọi dấu vết sau mụn đều giống nhau. Dát nâu hoặc nâu xám thường gợi ý tăng sắc tố sau viêm; dát đỏ kéo dài có thể là hồng ban sau viêm; còn lõm, gồ hoặc thay đổi cấu trúc da mới là sẹo mụn thật sự. Phân biệt đúng rất quan trọng vì mỗi vấn đề có hướng xử trí khác nhau. 

Tăng sắc tố sau viêm do mụn là gì?

Cơ chế chính của PIH là phản ứng tăng tạo melanin sau viêm. Khi da bị viêm bởi mụn, các chất trung gian viêm kích thích tế bào sắc tố hoạt động mạnh hơn, làm melanin tăng lên và phân bố không đều trong thượng bì hoặc trung bì. Vì vậy, điều trị an toàn không chỉ là “làm mờ thâm” mà còn phải giảm viêm và hạn chế kích ứng mới. 

PIH nông ở thượng bì thường có màu nâu đến nâu đậm và có xu hướng nhạt dần dễ hơn. Ngược lại, sắc tố nằm sâu hơn ở trung bì có thể ngả xám xanh, kéo dài lâu hơn và khó cải thiện hơn. Một số trường hợp có cả hai thành phần cùng lúc nên tốc độ đáp ứng không giống nhau giữa các bệnh nhân. 

Vì sao vết thâm sau mụn kéo dài?

Yếu tố đầu tiên là mụn vẫn còn hoạt động. Các tổng quan hiện nay đều nhấn mạnh bước đầu tiên trong xử trí PIH là kiểm soát bệnh viêm nền, ở đây là mụn. Nếu mụn mới vẫn xuất hiện, da sẽ liên tục có thêm ổ viêm để lại sắc tố mới. 

Yếu tố thứ hai là sang chấn thêm trên da. Nặn, cạy, chà xát mạnh hoặc dùng hoạt chất quá mức có thể làm viêm kéo dài, tăng nguy cơ để lại vết thâm và cả sẹo. Kích ứng do viêm da tiếp xúc, peel tự làm hoặc thủ thuật không phù hợp cũng có thể làm PIH nặng hơn. 

Yếu tố thứ ba là ánh sáng. Không chỉ tia UV mà cả UVA và ánh sáng nhìn thấy cũng có liên quan đến tăng sắc tố, đặc biệt ở làn da sẫm màu hoặc da có xu hướng tăng sắc tố. Vì vậy, một phác đồ chỉ tập trung vào thuốc bôi mà bỏ qua chống nắng thường cho kết quả chậm hơn. 

Điều trị an toàn bắt đầu từ kiểm soát mụn

Với tăng sắc tố sau viêm do mụn, mục tiêu đầu tiên là giảm tổn thương mụn mới. Theo hướng dẫn cập nhật của American Academy of Dermatology, các lựa chọn nền tảng trong điều trị mụn gồm benzoyl peroxide, retinoid bôi, azelaic acid, kháng sinh bôi trong chỉ định phù hợp, và thuốc toàn thân như doxycycline, minocycline, spironolactone hoặc isotretinoin ở những ca cần thiết. Việc chọn thuốc phụ thuộc loại mụn, mức độ viêm, độ nhạy cảm của da, thai kỳ và tiền sử đáp ứng điều trị. 

Riêng ở bệnh nhân vừa có mụn vừa có thâm, retinoid bôi là nhóm rất quan trọng vì có thể tác động đồng thời lên vi nhân mụn, tổn thương viêm và PIH. Một tổng quan hệ thống năm 2024 ghi nhận retinoid bôi có hiệu quả giảm kích thước và sắc độ PIH tốt hơn nhiều phác đồ bôi khác ở bệnh nhân da màu. Tuy vậy, nhóm này dễ gây khô, rát, bong trong giai đoạn đầu nên thường cần khởi đầu từ từ và phối hợp dưỡng ẩm. 

Bệnh nhân cũng nên chuẩn bị kỳ vọng thực tế: tổn thương mụn thường cải thiện trước, còn vết thâm nhạt dần chậm hơn. Nhiều tài liệu ghi nhận PIH có thể mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để mờ đi, vì vậy điều trị cần đều đặn và theo dõi định kỳ. 

Nếu đang mang thai hoặc cho con bú, cần báo bác sĩ trước khi dùng thuốc trị mụn hay thuốc làm mờ sắc tố. AAD khuyến cáo tránh hoặc ngừng nhiều retinoid trong thai kỳ; trong khi đó azelaic acid là lựa chọn có thể được cân nhắc hơn, còn benzoyl peroxide chỉ nên dùng lượng hạn chế sau khi được tư vấn. 

Các hoạt chất bôi thường được cân nhắc cho thâm mụn

Retinoid bôi như tretinoin, adapalene hoặc tazarotene có dữ liệu cho thấy giúp cải thiện cả mụn lẫn tăng sắc tố sau viêm. Trong thực hành, bác sĩ thường hướng dẫn bôi lượng nhỏ, buổi tối, tăng dần theo khả năng dung nạp và phối hợp kem dưỡng để giảm kích ứng. 

Azelaic acid là hoạt chất đáng cân nhắc ở người có da nhạy cảm, phụ nữ có kế hoạch mang thai, hoặc bệnh nhân muốn một lựa chọn vừa hỗ trợ mụn vừa hỗ trợ sắc tố. Nghiên cứu lâm sàng với azelaic acid 15–20% cho thấy hoạt chất này có thể cải thiện PIH liên quan mụn với mức dung nạp khá tốt. 

Hydroquinone vẫn là thuốc làm sáng kinh điển trong điều trị PIH và có thể được dùng đơn độc hoặc trong phác đồ phối hợp. Tuy nhiên, đây không phải hoạt chất nên tự mua dùng kéo dài. Hydroquinone có thể gây kích ứng; dùng nồng độ cao, trên diện rộng hoặc trong thời gian dài làm tăng nguy cơ ochronosis ngoại sinh, tức tình trạng da sậm xanh xám khó xử trí. Nếu bác sĩ chỉ định, thuốc thường được dùng có thời hạn và có theo dõi. 

Không phải càng nhiều hoạt chất càng tốt. Phối hợp thiếu kiểm soát giữa acid, retinoid, hydroquinone, benzoyl peroxide hoặc các sản phẩm “tẩy thâm” bán tự do có thể làm hàng rào da tổn thương và khiến tăng sắc tố nặng thêm. Ở nhiều bệnh nhân, một phác đồ gọn, đúng chỉ định lại an toàn hơn nhiều so với thử quá nhiều sản phẩm cùng lúc. 

 Vai trò của chống nắng trong điều trị thâm mụn

Chống nắng là phần bắt buộc, không phải phần phụ. Các tổng quan và khuyến cáo hiện nay đều xem chống nắng phổ rộng hằng ngày là nền tảng của điều trị PIH vì tia UV có thể làm sắc tố đậm hơn và kéo dài thời gian hồi phục. Với bệnh nhân đang dùng retinoid, acid hoặc thuốc làm sáng, bảo vệ da khỏi nắng càng quan trọng hơn để giảm kích ứng và hạn chế tăng sắc tố trở lại. 

Ở người da dễ tăng sắc tố, kem chống nắng có màu chứa iron oxides có thể là lựa chọn đáng cân nhắc vì nhóm sản phẩm này giúp bảo vệ thêm trước ánh sáng nhìn thấy. Không phải ai cũng bắt buộc dùng kem chống nắng có màu, nhưng nếu thâm dai dẳng hoặc tiếp xúc ánh sáng mạnh thường xuyên, đây là điểm nên trao đổi thêm với bác sĩ da liễu. 

Khi nào cần peel da, laser hoặc thủ thuật?

Nếu PIH kéo dài, đáp ứng kém với thuốc bôi, hoặc đi kèm sẹo mụn, bác sĩ có thể cân nhắc thêm thủ thuật như peel nông, laser hoặc can thiệp khác. Dữ liệu hiện có cho thấy peel hóa học bằng glycolic acid, salicylic acid hoặc TCA nồng độ phù hợp có thể hỗ trợ cải thiện PIH; một số laser chọn lọc cũng đã được sử dụng trong các ca dai dẳng. Tuy vậy, đây không phải lựa chọn đầu tay cho mọi bệnh nhân. 

Điểm mấu chốt là thủ thuật chỉ nên thực hiện tùy chỉ định sau thăm khám. Nhiều nguồn nhấn mạnh rằng peel và laser nếu dùng không đúng chỉ định hoặc thông số không phù hợp có thể gây kích ứng và làm PIH nặng thêm, đặc biệt ở da màu. Vì vậy, không nên tự mua gói peel mạnh, tự lăn kim hoặc chọn thủ thuật chỉ dựa trên quảng cáo. 

 Khi nào nên đi khám bác sĩ da liễu?

Bạn nên đi khám nếu vết thâm ngày càng nhiều dù mụn không quá nặng; có mảng nâu xám hoặc xám xanh kéo dài; mụn viêm, mụn bọc, mụn tái phát liên tục; da rát đỏ vì đã thử nhiều hoạt chất; đang mang thai; hoặc đang cân nhắc peel, laser, tiêm hay bất kỳ thủ thuật nào. Thăm khám giúp phân biệt thâm sắc tố với hồng ban sau viêm, sẹo mụn thật sự hoặc các rối loạn sắc tố khác.