NỐT RUỒI VÀ MỤN THỊT: KHI NÀO CẦN SOI DA TRƯỚC KHI LASER?

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Nốt ruồi và mụn thịt có phải cùng một thứ không?

Không, đây là hai loại tổn thương khác hẳn nhau về nguồn gốc. Nốt ruồi là tăng sinh của tế bào sắc tố trong da, thường có màu nâu tới đen, phẳng hoặc gồ, xuất hiện từ nhỏ hoặc mọc thêm theo tuổi. Mụn thịt là tăng sinh lành tính của mô da hoặc tuyến, màu gần với màu da, mềm, hay mọc thành nhiều nốt nhỏ ở vùng quanh mắt, cổ, nách.

Người bệnh thường gọi chung là nốt trên mặt và mong muốn giống nhau: xóa cho sạch. Nhưng hai nhóm này đặt ra hai câu hỏi khác nhau trước khi can thiệp. Với mụn thịt, câu hỏi chủ yếu là chọn kỹ thuật nào cho ít để lại dấu vết. Với nốt sắc tố, câu hỏi đầu tiên phải là nó lành tính hay không, và đó là lý do bước soi da đứng trước mọi bàn luận về laser.

Có một nhóm thứ ba ít được nhắc tới nhưng gặp khá thường: các tổn thương trông giống nốt ruồi mà bản chất lại là dày sừng tiết bã, u sợi da, u tuyến mồ hôi, hay tổn thương mạch máu. Chúng cũng nâu, cũng gồ, cũng nằm yên nhiều năm, và mắt thường rất khó phân biệt.

Soi da trong da liễu là gì và nó cho bác sĩ thấy điều gì?

Soi da, hay dermoscopy, là kỹ thuật quan sát tổn thương da qua một thấu kính phóng đại có nguồn sáng phân cực, cho phép nhìn thấy các cấu trúc nằm ở lớp thượng bì và phần trên trung bì mà mắt thường không phân giải được. Đây là bước khám không đau, không xâm lấn, thực hiện ngay tại phòng khám trong vài phút.

Điều bác sĩ tìm khi soi da không phải là nốt đó to hay nhỏ, mà là trật tự bên trong nó. Một tổn thương sắc tố lành tính thường có cấu trúc sắp xếp đều đặn và đối xứng: mạng sắc tố phân bố cân đối, màu chuyển mượt, bờ hòa dần vào da lành. Ngược lại, các dấu hiệu khiến bác sĩ thận trọng là sự lộn xộn: nhiều màu trên cùng một tổn thương, mạng sắc tố không đều, vùng trắng xanh không cấu trúc, chấm và cầu sắc tố phân bố lệch, mạch máu hình thái bất thường.

Giá trị của bước này đã được đo đạc. Các phân tích gộp so sánh khám mắt thường với khám có dùng dermoscopy cho thấy soi da làm tăng độ nhạy trong phát hiện u hắc tố ở tay người được đào tạo, so với chỉ nhìn bằng mắt. Điều kiện quan trọng nằm ở vế cuối: máy chỉ hữu ích khi người cầm nó được huấn luyện đọc hình ảnh. Phòng khám dùng máy soi cầm tay DermLite DL5 cho phần đánh giá này.

Vì sao mắt thường chưa đủ để quyết định bắn laser?

Vì laser là thao tác phá hủy, và thứ bị phá hủy chính là bằng chứng. Khi một nốt sắc tố được đốt bằng nhiệt, mô tại chỗ bị biến tính, nên nếu về sau cần xác định bản chất thì không còn mẫu nguyên vẹn để làm giải phẫu bệnh. Với tổn thương lành tính thì chuyện này không sao; nhưng với một tổn thương ác tính giai đoạn sớm, việc mất mẫu đồng nghĩa với mất cơ hội xác định đúng ngay từ đầu.

Vấn đề nữa là u hắc tố giai đoạn sớm không hề trông đáng sợ. Nó có thể chỉ là một đốm nâu phẳng, kích thước vài milimet, nằm lẫn giữa những nốt ruồi khác trên cùng khuôn mặt. Chính vì bề ngoài hiền lành đó mà nó hay bị gộp chung vào nhóm nốt ruồi thẩm mỹ và bị xóa cho nhanh. Ở người Việt, u hắc tố còn hay xuất hiện ở lòng bàn tay, bàn chân và dưới móng, những vị trí ít được để mắt tới.

Còn một tình huống thứ ba: nốt bị đốt không hết chân, tái phát sau vài tháng, và lần tái phát này mang hình thái méo mó do sẹo. Lúc đó cả soi da lẫn giải phẫu bệnh đều khó đọc hơn hẳn so với thời điểm ban đầu. Bài về lý do chưa nên laser ngay phân tích kỹ hơn tình huống hay gặp này.

Những đặc điểm nào khiến bác sĩ dừng lại thay vì xử lý ngay?

Có một nhóm dấu hiệu khiến bác sĩ chuyển hướng từ can thiệp thẩm mỹ sang đánh giá y khoa. Chúng không có nghĩa là tổn thương ác tính, nhưng đủ để dừng lại và làm rõ trước.

• Nốt thay đổi trong vòng vài tháng gần đây về kích thước, màu sắc, độ gồ hoặc hình dạng bờ.
• Bờ không đều, răng cưa, hoặc màu loang không đối xứng giữa hai nửa của nốt.
• Có nhiều màu trên cùng một tổn thương: nâu nhạt, nâu đậm, đen, xám xanh, đỏ, trắng.
• Đường kính lớn hơn khoảng sáu milimet, hoặc lớn hơn hẳn các nốt còn lại trên cùng vùng da.
• Chảy máu tự nhiên, đóng vảy tái đi tái lại, loét không lành, ngứa hoặc đau tại chỗ.
• Nốt sắc tố ở lòng bàn tay, bàn chân, dưới móng, niêm mạc, hoặc dải sắc tố dọc móng đang rộng ra.
• Nốt mới xuất hiện sau tuổi trung niên, hoặc một nốt trông khác hẳn tất cả các nốt còn lại của người đó.

Nhóm dấu hiệu này quen thuộc với người trong ngành dưới tên gọi các tiêu chí ABCDE và quy tắc con vịt xấu xí, tức là nốt lạc loài giữa những nốt cùng người. Chúng là công cụ sàng lọc để quyết định có cần đánh giá thêm hay không, không phải công cụ chẩn đoán, nên việc tự đối chiếu ở nhà chỉ nên dùng để quyết định có đi khám hay không.

Nốt ruồi nào cần soi da trước khi laser?

Nguyên tắc thực hành là mọi tổn thương có sắc tố đều nên được soi da trước khi phá hủy bằng bất kỳ phương pháp nào. Đây không phải bước thêm cho đủ thủ tục, mà là bước xác định xem thao tác sắp tới là xử lý thẩm mỹ hay là can thiệp lên một tổn thương cần khảo sát mô học.

Với người có nhiều nốt trên mặt và thân mình, việc chụp lưu định kỳ còn giúp so sánh giữa các lần khám. Bộ ảnh cũ là thứ trả lời được câu hỏi khó nhất trên lâm sàng: nốt này vốn vẫn như vậy, hay nó mới thay đổi gần đây.

Mụn thịt có cần soi da trước khi làm không?

Mụn thịt điển hình thường không cần khảo sát mô học, nhưng vẫn nên được soi da để xác nhận đúng là mụn thịt. Lý do là vài tổn thương khác cũng có màu gần giống da và cũng mọc quanh mắt: u tuyến mồ hôi, u nang bã, hạt kê, u vàng mi mắt, và trong một số ít trường hợp là u tế bào đáy giai đoạn sớm với hình thái bóng, có mạch máu dạng cành cây khi soi.

U tế bào đáy là lý do khiến bước xác nhận này đáng làm. Nó là ung thư da phổ biến nhất, tiến triển chậm, hiếm khi di căn nhưng phá hủy tại chỗ, và ở giai đoạn sớm trông rất giống một nốt lành. Khi soi da, các dấu hiệu như mạch máu phân nhánh hình cành cây, cấu trúc dạng lá, ổ loét nhỏ giúp bác sĩ nghi ngờ và chuyển hướng sang khảo sát mô học thay vì đốt.

Vùng quanh mắt còn có đặc thù riêng về kỹ thuật: da mỏng, gần bờ mi và tuyến lệ, nên độ sâu và năng lượng phải được kiểm soát chặt. Bài về mụn thịt quanh mắt bàn kỹ hơn về thời điểm nên cân nhắc laser CO2 và những gì cần trao đổi trước.

Soi da có thay được sinh thiết không?

Không. Soi da là công cụ định hướng, giải phẫu bệnh mới là công cụ khẳng định. Vai trò của soi da là giúp phân tầng nguy cơ và quyết định bước tiếp theo: theo dõi, can thiệp thẩm mỹ, hay lấy mẫu khảo sát mô học. Không có hình ảnh soi da nào cho phép loại trừ chắc chắn một tổn thương ác tính khi lâm sàng vẫn còn nghi ngờ.

Ngược lại cũng đúng: không phải nốt nào được soi da xong cũng cần sinh thiết. Phần lớn tổn thương có hình thái điển hình và ổn định sẽ được kết luận là lành tính, kèm hẹn theo dõi khi cần. Việc chọn ai cần lấy mẫu, lấy bằng cách nào và lấy ở đâu là quyết định lâm sàng, được bàn trong bài riêng về những nốt ruồi cần sinh thiết.

Cần nói rõ giới hạn để tránh kỳ vọng lệch: kết quả soi da phụ thuộc vào chất lượng hình ảnh, vị trí tổn thương và kinh nghiệm người đọc, nên đây là một mắt xích trong chuỗi đánh giá chứ không phải câu trả lời cuối cùng. Nội dung bài viết mang tính tham khảo và không thay cho một lần khám trực tiếp.

Quy trình đánh giá tại Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh gồm những bước nào?

Buổi khám một nốt trên da đi theo bốn bước, và bước can thiệp luôn nằm sau cùng. Trình tự này giữ cho quyết định xóa hay không xóa dựa trên bản chất tổn thương chứ không dựa trên mong muốn thẩm mỹ đơn thuần.

Bốn bước của một buổi khám tổn thương da

• Hỏi bệnh: nốt có từ bao giờ, gần đây thay đổi gì, đã từng can thiệp chưa, tiền sử cháy nắng và tiền sử gia đình có ai bị ung thư da không.
• Khám lâm sàng: mô tả kích thước, màu, bờ, bề mặt, mật độ; đối chiếu với các nốt khác trên cùng người để tìm nốt lạc loài.
• Soi da bằng máy soi cầm tay: đánh giá cấu trúc bên trong, chụp lưu hình ảnh vào hồ sơ để lần sau còn so sánh.
• Ra hướng xử trí: theo dõi có hẹn, cắt trọn gửi giải phẫu bệnh, hoặc can thiệp thẩm mỹ khi tổn thương đã được xác định lành tính.

Khi hướng đi là can thiệp, người bệnh được trao đổi trước về những điều thực tế: khả năng để lại vết thâm sau thủ thuật, khả năng tái phát nếu tổn thương có chân sâu, thời gian lành và cách chăm sóc. Kết quả thẩm mỹ còn tùy vị trí, kích thước, độ sâu tổn thương và cơ địa lành sẹo của mỗi người, nên phần trao đổi này được đặt trước khi làm chứ không để sau.

Khi nào nên đi khám thay vì tiếp tục tự theo dõi?

Nên đi khám khi có bất kỳ thay đổi nào ở một nốt cũ, hoặc khi xuất hiện một nốt mới trông khác với các nốt sẵn có. Cụ thể, những tình huống dưới đây không nên chờ thêm.

• Nốt to lên, đậm màu hơn, hoặc bờ trở nên nham nhở trong vài tháng gần đây.
• Nốt chảy máu khi không va chạm, đóng vảy rồi bong rồi lại chảy.
• Vết loét trên da không lành sau bốn tuần, dù đã bôi các loại thuốc thông thường.
• Dải sắc tố dọc móng tay hoặc móng chân mới xuất hiện hoặc đang rộng ra.
• Nốt sắc tố ở lòng bàn tay, bàn chân, vùng sinh dục hoặc niêm mạc miệng.
• Bạn dự định xóa một nốt bất kỳ bằng laser, đốt điện, chấm thuốc hay tiểu phẫu tại một nơi chưa từng soi da cho bạn.

Tình huống cuối đáng nhắc riêng vì nó nằm hoàn toàn trong tầm kiểm soát của bạn. Một buổi soi da mất vài phút và không đau, nhưng nó quyết định việc thao tác sắp tới là an toàn hay là đang phá đi thứ cần được khảo sát.

Nếu đã lỡ đốt hoặc bắn laser rồi thì nên làm gì?

Hãy giữ lại mọi thông tin về lần can thiệp đó và theo dõi vị trí cũ. Nếu còn ảnh chụp trước khi làm, hãy lưu lại, vì đó là dữ liệu duy nhất còn lại về hình thái ban đầu. Ghi nhớ thời điểm thực hiện, nơi thực hiện và kỹ thuật đã dùng.

Sau đó, hãy đi khám nếu vị trí cũ có bất kỳ biểu hiện nào sau đây: sắc tố mọc lại và lan rộng ra ngoài ranh giới cũ, nổi gồ cứng, loét không lành, chảy máu, hoặc có một quầng sắc tố mờ xung quanh sẹo. Tổn thương tái phát sau can thiệp phá hủy cần được đánh giá lại nghiêm túc, và trong nhiều trường hợp hướng đúng là cắt trọn gửi giải phẫu bệnh thay vì đốt tiếp lần nữa.

Những câu hỏi phổ biến về soi da trước khi xóa nốt ruồi, mụn thịt

Nguồn tham khảo

• American Academy of Dermatology — tiêu chí ABCDE và dấu hiệu cảnh báo của u hắc tố, khuyến cáo đánh giá tổn thương sắc tố trước khi thực hiện thủ thuật phá hủy.
• Vestergaard ME và cộng sự — Dermoscopy compared with naked eye examination for the diagnosis of primary melanoma (British Journal of Dermatology, 2008): phân tích gộp cho thấy soi da làm tăng độ chính xác chẩn đoán so với khám mắt thường trong bối cảnh lâm sàng.
• Kittler H và cộng sự — các tiêu chí soi da trong đánh giá tổn thương sắc tố: cấu trúc đối xứng, mạng sắc tố, vùng trắng xanh không cấu trúc và hình thái mạch máu.
• National Comprehensive Cancer Network — hướng dẫn về u hắc tố da: nguyên tắc không phá hủy tổn thương nghi ngờ trước khi có chẩn đoán mô học.
• Y văn về u tế bào đáy: hình thái soi da với mạch máu phân nhánh dạng cành cây, cấu trúc dạng lá và ổ loét nhỏ.

Một nốt trên da có thể chỉ là chuyện thẩm mỹ, mà cũng có thể là chuyện cần xác định bản chất trước. Vài phút soi da là bước phân định hai khả năng đó, và đây là bước không lấy lại được nếu đã đốt mất tổn thương. Nếu bạn đang cân nhắc xóa nốt ruồi hay mụn thịt, hãy để bác sĩ khám và soi da trước khi quyết định. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.