Chàm đồng tiền: vì sao dễ nhầm với hắc lào?

Hai bệnh khác hẳn nhau nhưng nhìn lại rất giống

Trong phòng khám, một trong những tình huống khiến bệnh nhân bối rối nhất là mảng da tròn, ngứa, có vảy. Người thì nghĩ ngay đến hắc lào vì nghe quen tai, người thì đã tự mua thuốc bôi nhiều ngày mà không đỡ. Trên thực tế, cùng một hình ảnh "mảng tròn ngứa" có thể là hai bệnh hoàn toàn khác nhau về bản chất: chàm đồng tiền và hắc lào. Một bên là phản ứng viêm của da, một bên là nhiễm nấm. Điều trị của hai bệnh đi theo hai hướng gần như ngược nhau, nên việc nhận diện đúng ngay từ đầu rất quan trọng.

Bài viết này nhằm giúp bạn hiểu vì sao hai bệnh dễ bị nhầm, những dấu hiệu nào gợi ý bên này hay bên kia, và vì sao bước soi nấm lại có giá trị. Đây là thông tin để bạn hiểu rõ tình trạng của mình hơn, không thay thế cho việc thăm khám trực tiếp.

Tại Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh, bác sĩ thường không vội kết luận chỉ qua hình ảnh tổn thương, mà kết hợp hỏi bệnh, soi da và soi nấm khi cần, để xác định đúng bản chất rồi mới đưa ra hướng xử trí cá nhân hóa cho từng người.

Chàm đồng tiền là gì và biểu hiện thế nào?

Chàm đồng tiền, trong y văn còn gọi là nummular eczema, discoid eczema hay viêm da dạng đồng tiền, là một thể của bệnh chàm (eczema). Bản chất ở đây là một phản ứng viêm của da, hoàn toàn không phải do nấm hay vi sinh vật gây bệnh từ bên ngoài. Vì không phải nhiễm trùng, chàm đồng tiền không lây từ người này sang người khác và cũng không lây từ vùng da này sang vùng da khác theo kiểu truyền nhiễm.

Tên gọi "đồng tiền" xuất phát từ hình dạng tổn thương: các mảng tròn hoặc bầu dục, kích thước như đồng xu, ranh giới khá rõ. Đặc điểm hay gặp là ngứa nhiều, bề mặt mảng có thể rỉ dịch rồi đóng mài, đôi khi nứt nẻ. Người bệnh thường có nhiều mảng cùng lúc chứ không chỉ một, và vị trí ưa thích là cẳng chân, mu bàn tay, cánh tay và thân mình. Một điểm đáng chú ý là chàm đồng tiền thường không có khoảng sáng ở trung tâm như kiểu vòng nhẫn.

Vì sao da lại bị chàm đồng tiền?

Cơ chế của chàm đồng tiền chưa được hiểu trọn vẹn, nhưng nhiều yếu tố được ghi nhận có liên quan. Da khô và rối loạn hàng rào bảo vệ da đóng vai trò nền tảng, khiến da dễ bị kích ứng và viêm. Đôi khi bệnh có liên quan đến yếu tố viêm da tiếp xúc, và tụ cầu khuẩn có thể cư trú trên tổn thương làm tình trạng dai dẳng hơn. Các yếu tố làm bệnh nặng lên thường gặp gồm da khô, thời tiết lạnh, tắm nước quá nóng, dùng xà phòng hoặc sữa tắm có chất tẩy mạnh, và cả căng thẳng kéo dài. Hiểu các yếu tố này giúp việc phục hồi hàng rào da trở thành một phần quan trọng trong chăm sóc.

Hắc lào là gì?

Hắc lào, tên y khoa là tinea corporis hay nấm da thân, là một bệnh nhiễm nấm ngoài da. Khác hẳn chàm đồng tiền, đây là một bệnh nhiễm trùng thật sự do vi nấm gây ra, vì vậy có khả năng lây, kể cả lây sang người khác qua tiếp xúc hoặc qua đồ dùng chung như khăn, quần áo, và lây lan rộng trên chính cơ thể người bệnh.

Hình thái điển hình của hắc lào là một mảng có bờ viền gồ lên, nổi rõ, có vảy ở rìa hoạt động, trong khi vùng trung tâm có xu hướng sáng và lành dần. Đặc điểm khoảng sáng ở trung tâm này, trong y văn gọi là central clearing, tạo nên hình ảnh giống vòng nhẫn khá đặc trưng. Tổn thương thường không nhiều mảng như chàm đồng tiền, đôi khi chỉ một vài mảng, và có xu hướng lan dần ra phía ngoài theo thời gian. Người bệnh cũng ngứa, nhất là khi ra mồ hôi.

Vì sao chàm đồng tiền dễ nhầm với hắc lào?

Lý do gây nhầm lẫn rất dễ hiểu: cả hai bệnh đều cho ra mảng da tròn, có vảy và gây ngứa. Khi nhìn nhanh bằng mắt thường, đặc biệt khi tổn thương đã bị gãi, bị bôi thuốc hoặc đã thay đổi hình thái, ngay cả người có kinh nghiệm cũng có thể phân vân. Đây là lý do mà việc tự chẩn đoán tại nhà thường không đáng tin cậy.

Tuy vậy, có những điểm gợi ý giúp định hướng. Chàm đồng tiền thường biểu hiện nhiều mảng, hay rỉ dịch và đóng mài, và ít khi có khoảng sáng ở trung tâm. Hắc lào thì hay có bờ viền hoạt động rõ kèm khoảng sáng ở giữa, thường ít mảng hơn và lan dần ra ngoài. Bảng dưới đây tóm tắt những khác biệt chính để bạn dễ hình dung.

Vai trò của soi nấm KOH và soi da

Khi hình thái tổn thương chưa đủ để khẳng định, bước có giá trị nhất để phân biệt nấm với chàm là soi nấm KOH. Cách làm khá đơn giản: bác sĩ cạo nhẹ một ít vảy ở rìa tổn thương, nhỏ dung dịch KOH rồi soi tươi dưới kính hiển vi. Nếu là hắc lào, thường sẽ thấy sợi nấm; nếu là chàm đồng tiền, kết quả thường âm tính. Đây chính là điểm phân biệt khách quan, giúp tránh phỏng đoán chỉ bằng mắt.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể nuôi cấy nấm để xác định thêm. Bên cạnh đó, soi da bằng dermoscopy, chẳng hạn với thiết bị DermLite DL5, hỗ trợ quan sát cấu trúc tổn thương ở độ phóng đại lớn và giúp định hướng chẩn đoán. Các bước này phối hợp với hỏi bệnh để bác sĩ có cái nhìn đầy đủ trước khi quyết định hướng xử trí.

Bẫy lâm sàng: bôi nhầm corticoid lên nấm

Việc nhầm lẫn giữa hai bệnh không chỉ gây phiền toái mà còn dẫn đến điều trị sai hướng. Nếu nhầm hắc lào là chàm rồi bôi corticoid bôi, thuốc có thể làm giảm viêm và ngứa tạm thời nhưng đồng thời làm mờ hình thái đặc trưng của nấm, khiến tổn thương lan rộng hơn và khó nhận diện. Tình trạng này được gọi là nấm da không điển hình, tiếng Anh là tinea incognito, và thường khiến quá trình chẩn đoán về sau phức tạp hơn.

Ngược lại, nếu nhầm chàm là nấm rồi bôi thuốc kháng nấm kéo dài, bệnh chàm sẽ không cải thiện vì dùng sai cơ chế, mảng da vẫn ngứa và dai dẳng. Đây là lý do vì sao xác định đúng bản chất trước khi điều trị lại quan trọng đến vậy, và vì sao việc tự mua thuốc bôi khi chưa rõ là nấm hay chàm có thể khiến tình hình rối hơn.

Hướng xử trí theo nguyên tắc

Vì hai bệnh khác nhau về bản chất, hướng xử trí cũng khác nhau và cần dựa trên chẩn đoán đúng. Với chàm đồng tiền, các tài liệu tổng quan cập nhật như bài review về nummular eczema trên PubMed và tài liệu của DermNet nêu nguyên tắc chung: tránh các yếu tố làm bệnh nặng lên, chú trọng dưỡng ẩm và phục hồi hàng rào da, dùng thuốc kháng viêm tại chỗ với hoạt lực phù hợp theo chỉ định của bác sĩ, và xử lý bội nhiễm nếu có. Đây là thông tin mang tính tổng quan để bạn tham khảo; phác đồ cụ thể luôn cần bác sĩ cân nhắc theo từng người.

Với hắc lào, hướng xử trí là dùng thuốc kháng nấm dạng bôi hoặc uống theo chỉ định của bác sĩ, tùy mức độ và vị trí. Vì hai hướng điều trị gần như khác hẳn nhau, một chẩn đoán đúng ngay từ đầu sẽ giúp tiết kiệm thời gian, công sức và tránh các tình huống làm bệnh dai dẳng. Mọi loại thuốc, dù là kháng viêm hay kháng nấm, đều nên được bác sĩ chỉ định sau khi thăm khám, không tự ý mua dùng.

Vai trò của việc thăm khám trực tiếp

Bài viết này có thể giúp bạn hiểu hơn về hai bệnh, nhưng không nên dùng để tự kết luận mình mắc bệnh nào. Hình ảnh trên da rất dễ thay đổi và chồng lấp, đặc biệt khi đã gãi nhiều hoặc đã bôi thuốc. Khi được thăm khám trực tiếp, bác sĩ có thể hỏi bệnh sử, quan sát kỹ tổn thương, soi da và soi nấm khi cần, từ đó đưa ra hướng xử trí cá nhân hóa và an toàn hơn so với việc tự xử lý tại nhà.

Chàm đồng tiền và hắc lào nhìn rất giống nhưng là hai bệnh khác hẳn nhau, và điều trị đúng bắt đầu từ chẩn đoán đúng. Nếu bạn đang có mảng tròn ngứa chưa rõ là chàm hay nấm, hoặc đã bôi thuốc mà không cải thiện, việc được thăm khám sẽ giúp bạn an tâm hơn. Để được thăm khám và tư vấn cá nhân hóa, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh (khu vực Thủ Dầu Một, Bình Dương cũ). Hotline: 0869 238 117. Website: drlanninh.com.