THIẾU VITAMIN D Ở PHỤ NỮ BUỒNG TRỨNG ĐA NANG (PCOS)

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Thiếu vitamin D và hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) là hai tình trạng rất hay đi cùng nhau ở phụ nữ trẻ. Liên hệ giữa chúng không dừng ở mức ghi nhận tình cờ: dữ liệu tổng hợp nhiều năm gần đây cho thấy tỷ lệ thiếu ở nhóm PCOS cao rõ rệt, và nồng độ thấp đi kèm với đề kháng insulin, viêm chuyển hóa cùng biểu hiện cường androgen.

Phần đáng chú ý với chuyên khoa da liễu nằm ở chỗ ba lý do đưa người bệnh tới thăm khám — mụn dai dẳng vùng cằm và quai hàm, da vùng tiết bã nhiều dầu, thưa tóc vùng đỉnh — đều nằm trên trục androgen của PCOS. Phần dưới đi qua tần suất thực tế, cơ chế nối hai tình trạng, và câu hỏi thiết thực nhất: bù vi chất này làm được gì và không làm được gì.

1. Thiếu vitamin D phổ biến đến mức nào ở phụ nữ PCOS

Số liệu từ các tổng hợp lớn

Khi gộp dữ liệu 30 nghiên cứu trên gần 4.800 bệnh nhân PCOS, tỷ lệ thiếu vitamin D chung vào khoảng 58%. Con số không chia đều giữa các vùng: ở quần thể châu Á, khoảng hai phần ba phụ nữ PCOS rơi vào tình trạng thiếu, cao hơn hẳn châu Âu; các nước đang phát triển cũng cao hơn nước phát triển. Nồng độ thấp còn đi kèm béo phì, đề kháng insulin, rối loạn mỡ máu, tình trạng viêm và cường androgen.

Quan sát trong thực hành lâm sàng

Trong nhóm người bệnh PCOS được chủ động chỉ định đo 25-hydroxyvitamin D tại phòng khám, trên 70% thiếu, một phần ở mức nặng. Đây là ghi nhận trên nhóm đã đi khám nên có chọn lọc, không đại diện cho cộng đồng. Dù vậy tần suất đó đủ cao để chỉ số này không còn được xem là việc riêng của hệ xương, và nó không lệch khỏi mức đã báo cáo ở phụ nữ châu Á.

2. Một vi chất hoạt động gần với hormone

Vitamin D được biết tới nhiều qua chuyển hóa canxi và sức khỏe xương, nhưng bản chất hoạt động của nó gần với một hormone steroid. Thụ thể vitamin D (vitamin D receptor) có mặt ở nhiều mô ngoài hệ xương: buồng trứng, tế bào mỡ, tế bào beta của tụy, tế bào miễn dịch và cả nang lông. Từ đó mở ra liên hệ với chuyển hóa đường, hoạt động của insulin, phản ứng viêm và chức năng sinh sản — lý do một chỉ số vốn xếp vào nhóm dinh dưỡng lại xuất hiện trong đánh giá nội tiết, kể cả ở người bệnh rụng tóc kiểu nữ.

3. Vì sao hai tình trạng này hay đi cùng nhau

Trục đề kháng insulin — androgen

Một mắt xích trung tâm của PCOS là đề kháng insulin. Khi insulin máu tăng kéo dài, nó thúc đẩy tế bào vỏ nang buồng trứng (theca) sản xuất androgen, đồng thời làm gan giảm tổng hợp SHBG (sex hormone-binding globulin) — protein giữ hormone sinh dục ở dạng không hoạt động. Hệ quả là androgen tự do có hoạt tính sinh học tăng lên.

Đó cũng là lý do SHBG thấp hay đi cùng mụn nội tiết dai dẳng dù testosterone toàn phần vẫn trong giới hạn bình thường.

Chiều ngược lại cũng đúng

Không nên hiểu đây là chuỗi nhân quả một chiều. Bản thân PCOS kéo theo những yếu tố làm nồng độ giảm: đề kháng insulin, tăng khối mô mỡ, ít vận động ngoài trời. Vi chất này tan trong mỡ nên khi khối mỡ tăng, lượng lưu hành trong máu có xu hướng thấp đi. Bốn yếu tố tác động qua lại theo kiểu vòng xoắn và cùng góp vào diễn biến mạn tính của hội chứng.

4. Sống ở xứ nhiều nắng vẫn có thể thiếu

Phần lớn thời gian ban ngày hiện nay trôi qua trong nhà, văn phòng, ô tô và trung tâm thương mại. Hoạt động ngoài trời giảm, trong khi thừa cân và lối sống tĩnh tại gia tăng. Ít tiếp xúc ánh nắng, ít vận động ngoài trời và béo phì đều đã được ghi nhận đi cùng nồng độ thấp.

Phần lớn thời gian ban ngày trôi qua trong văn phòng — một yếu tố khiến nồng độ vitamin D thấp dù sống ở xứ nhiều nắng (hình minh họa).

Vì vậy một phụ nữ trẻ sống ở quốc gia nhiều nắng vẫn có thể thiếu đáng kể. Thói quen che chắn và dùng kem chống nắng kỹ — việc cần thiết để phòng lão hóa da và ung thư da — cũng góp phần, nên xét nghiệm vitamin D hợp lý hơn là phỏng đoán theo cảm tính.

5. Bổ sung vitamin D có làm giảm androgen không

Đây là chỗ cần phân biệt rạch ròi giữa mối liên hệ và hiệu quả điều trị. Các thử nghiệm can thiệp chưa hoàn toàn thống nhất, nhưng mức đáp ứng chung đã khá rõ hình.

Phần có cải thiện

• Testosterone toàn phần: giảm nhẹ nhưng có ý nghĩa thống kê trong các tổng hợp lớn.
• Chỉ số đề kháng insulin và insulin đói: cải thiện ở nhóm được bù.
• Dấu ấn viêm hs-CRP: giảm so với nhóm chứng.
• DHEA: giảm nhẹ khi gộp dữ liệu nhiều phân tích.

Phần chưa cải thiện rõ

• SHBG: gần như không đổi sau can thiệp.
• Chỉ số androgen tự do: chưa cho thấy khác biệt có ý nghĩa.
• Điểm đánh giá rậm lông: không khác nhóm chứng.

6. Kiểu hình hay gặp dưới góc nhìn da liễu

Một kiểu hình gặp khá thường xuyên trên lâm sàng là phụ nữ trẻ, nhiều người không thừa cân, tới thăm khám vì mụn dai dẳng vùng cằm và quai hàm, da nhiều dầu, chu kỳ kinh thưa hoặc không đều, kèm thưa tóc vùng đỉnh đầu. Khi khai thác kỹ bệnh sử và làm xét nghiệm phù hợp, bức tranh rộng hơn của cường androgen và PCOS mới hiện ra; trong nhóm này, nồng độ 25-hydroxyvitamin D thấp là phát hiện gặp rất thường xuyên.

Vì vậy đánh giá không dừng ở testosterone: cần nhìn cả chu kỳ kinh, biểu hiện cường androgen trên da, chuyển hóa đường và insulin, mỡ máu, chức năng tuyến giáp và tình trạng dinh dưỡng. PCOS thể gầy (lean PCOS) không đồng nghĩa chuyển hóa hoàn toàn bình thường: chỉ số khối cơ thể bình thường vẫn có thể đi cùng rối loạn phóng noãn, cường androgen và bất thường chuyển hóa.

7. Có nên xét nghiệm cho mọi người bệnh PCOS

Mức 25-hydroxyvitamin D không phải tiêu chuẩn chẩn đoán PCOS, cũng không dùng để xác định cường androgen. Nhưng trước tần suất thiếu cao ở nhóm này — đặc biệt ở phụ nữ châu Á — ngưỡng để nghĩ tới chỉ định xét nghiệm nên thấp, nhất là khi có thêm yếu tố nguy cơ hoặc biểu hiện lâm sàng phù hợp.

Mẫu máu đo 25-hydroxyvitamin D thường được lấy cùng đợt đánh giá nội tiết và chuyển hóa (hình minh họa).

Khi phát hiện thiếu, việc điều chỉnh đặt ra trước hết vì bản thân tình trạng thiếu cần được xử trí; lợi ích trên phần chuyển hóa và nội tiết của PCOS là phần cộng thêm. Liều và thời gian bù do bác sĩ quyết định theo nồng độ đo được, cân nặng và bệnh kèm, sau đó đo lại để theo dõi. Không nên hứa rằng bù vi chất sẽ chữa được PCOS hay thay thế các phương pháp điều trị cường androgen.

8. Khi nào nên đi khám

• Chu kỳ kinh thưa hoặc không đều kéo dài, kèm mụn vùng cằm quai hàm hoặc rậm lông.
• Mụn dai dẳng sau tuổi 25, đáp ứng kém với điều trị tại chỗ thông thường.
• Thưa tóc vùng đỉnh đầu, da nhiều dầu khởi phát cùng lúc với rối loạn kinh nguyệt.
• Khó có thai sau một năm không dùng biện pháp tránh thai.
• Đang tự bù liều cao kéo dài mà không đo lại — thừa vitamin D cũng gây hại.

9. Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• "Prevalence and influencing factors of vitamin D deficiency in women with PCOS". Frontiers in Nutrition. 2026 — 30 nghiên cứu, 4.773 phụ nữ PCOS. doi:10.3389/fnut.2026.1865564
• Zhang B, et al. "Vitamin D supplementation in the treatment of polycystic ovary syndrome". Heliyon. 2023;9(3):e14291 — 13 thử nghiệm, 840 người bệnh.
• Wu B, Yao J. "Vitamin D supplementation on endocrine metabolic and inflammatory markers in PCOS". Medicine (Baltimore). 2026;105(1):e46892 — 10 thử nghiệm, 558 người bệnh.
• Teede HJ, et al. "International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of PCOS 2023". Monash University — ESHRE — ASRM.
• Quan sát lâm sàng tại Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh trên nhóm người bệnh PCOS được đo 25-hydroxyvitamin D.

Người bệnh có mụn nội tiết, rụng tóc hoặc rối loạn kinh nguyệt nghi liên quan buồng trứng đa nang có thể đặt lịch thăm khám và làm xét nghiệm phù hợp tại Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một (Bình Dương cũ), TP. Hồ Chí Minh — Hotline 0869 238 117. Phòng khám làm việc 10:00–20:00 thứ 2, 3, 4, 6, 7 và Chủ nhật (thứ 5 nghỉ).