MỤN CÓC LÒNG BÀN CHÂN DẠNG KHẢM Ở NGƯỜI ĐÁ BÓNG: CA LÂM SÀNG

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Mụn cóc lòng bàn chân dạng khảm là gì

Mụn cóc lòng bàn chân (plantar wart), dân gian còn gọi là hạt cơm, là những nốt sừng do một loại virus ở da gây ra, gọi là HPV. Virus này chỉ sống trong lớp da ngoài cùng, không đi vào máu, nên mụn cóc là bệnh ngoài da đơn thuần, không lây thành bệnh toàn thân. Khi nhiều nốt mọc sát nhau rồi nối lại thành một mảng sừng dày, nhìn như nền gạch ghép, gọi là mụn cóc dạng khảm (mosaic wart). Đây là thể hay gặp ở người có bàn chân ẩm ướt kéo dài và cũng là thể khó điều trị hơn nốt đơn lẻ.

Ở gan bàn chân, trọng lượng cơ thể ép mụn cóc lún vào trong thay vì nhô lên. Vì vậy bề mặt chỉ thấy một mảng da dày, cứng, còn phần thân nằm sâu và gây đau mỗi bước đi. Rất nhiều người nhầm với chai chân (callus), tự gọt, tự dán miếng lột nhiều tháng, và trong thời gian đó mụn cóc lan thêm.

Ca bệnh: nam thanh niên đá bóng, giày ướt nhiều giờ mỗi tuần

Bệnh sử

Người bệnh là nam, ngoài hai mươi tuổi, đá bóng sân cỏ nhân tạo nhiều buổi mỗi tuần. Giày thường xuyên ướt vì mưa, tưới sân và mồ hôi, sau buổi tập để nguyên trong túi nên hôm sau vẫn còn ẩm. Ban đầu chỉ có một điểm da dày nhỏ ở gan chân trước, tưởng là chai do giày. Vài tháng sau, các nốt mới mọc quanh nốt đầu rồi nối thành mảng, đau rõ khi chạy và xoay người nên mới đi khám. Thông tin nhận dạng đã được lược bỏ; hình soi da trong bài dùng với sự đồng ý của người bệnh.

Khám thấy gì

Ở vùng gan chân chịu lực có một mảng da dày màu vàng trắng cỡ đầu ngón tay, gồm nhiều nốt tròn nhỏ ghép sát nhau và vài nốt lẻ xung quanh. Bề mặt hơi sần, không có lõi trong ở giữa như mắt cá. Dấu hiệu quan trọng là đau khi bóp ngang: bóp hai bên tổn thương thì đau rõ, còn ấn thẳng từ trên xuống đau ít hơn. Chai chân và mắt cá thì ngược lại, chỉ đau khi ấn thẳng. Dấu hiệu này đơn giản nhưng giúp bác sĩ nghĩ ngay tới mụn cóc lòng bàn chân tại ghế khám.

Hình ảnh soi da

Dưới máy soi da (dermoscopy), mụn cóc lộ rõ hai đặc điểm mà mắt thường không thấy. Thứ nhất, các đường vân da bị ngắt quãng đúng tại chỗ có mụn cóc, trong khi ở chai chân vân da vẫn chạy liên tục xuyên qua. Thứ hai, trong mỗi nốt có nhiều chấm đỏ nâu tới đen, là những mạch máu nhỏ bị tắc, thứ mà người bệnh hay gọi là rễ mụn cóc. Ca này có đủ cả hai dấu hiệu, kèm nhiều nốt đang hợp lại, đúng hình ảnh của thể khảm.

Kết hợp bệnh sử, dấu bóp ngang đau và hình soi da, chẩn đoán là mụn cóc lòng bàn chân dạng khảm lan rộng ở người chơi thể thao có bàn chân ẩm kéo dài. Không cần sinh thiết vì hình ảnh điển hình, nhưng bác sĩ sẽ xem lại chẩn đoán nếu điều trị đúng cách hai đợt mà không thay đổi.

Vì sao giày ướt và bóng đá dễ đi cùng mụn cóc

Da ngâm nước lâu thành cửa ngõ cho virus

Da gan bàn chân có lớp sừng dày nhất cơ thể, bình thường virus rất khó xuyên qua. Nhưng khi bàn chân ngâm trong giày ướt nhiều giờ, lớp sừng ngậm nước (maceration), mềm ra và nứt li ti. Đó là đường vào của virus từ sàn phòng tắm, thảm phòng thay đồ, hoặc từ chính nốt đầu tiên trên bàn chân. Vì vậy mụn cóc lòng bàn chân hay gặp ở người đi giày ướt kéo dài.

Chạy, xoay, dừng gấp tạo vết thương nhỏ lặp đi lặp lại

Mỗi cú chạy, dừng và xoay người trên sân đều tạo lực ma sát lên gan chân. Những vết xước rất nhỏ này giúp virus đi sâu hơn, còn áp lực khi đi ép mụn cóc lún vào trong và làm da xung quanh dày lên. Virus chỉ nhân lên tại chỗ, nên nốt mới thường mọc ngay cạnh nốt cũ, đúng như diễn tiến ở ca này.

Cơ thể nhận ra virus rất chậm

Virus mụn cóc nằm ở lớp da không có mạch máu, ít gây viêm, nên hệ miễn dịch có thể bỏ qua nó rất lâu. Ở trẻ em, khoảng hai phần ba mụn cóc tự biến mất trong vòng vài năm. Ở người lớn và ở thể khảm, thời gian này dài hơn nhiều, và trong lúc chờ đợi tổn thương vẫn tiếp tục lan.

Mụn cóc hay chai chân? Ba tổn thương dễ nhầm ở gan chân

Cả ba đều tạo mảng da dày ở chỗ chịu lực và gây đau khi đi, nhưng cách xử lý khác hẳn nhau. Bài mụn cóc lòng bàn chân dễ nhầm với chai chân đã phân tích kỹ cặp hay nhầm nhất.

Riêng một nốt đơn độc, không đối xứng, đổi màu hoặc chữa mãi không đỡ ở người lớn tuổi thì bác sĩ có thể cần sinh thiết để loại trừ các u da khác, dù hiếm. Vì thế không nên đốt hay bôi acid kéo dài lên một tổn thương ở gan chân khi chưa được khám.

Hướng điều trị cho ca này

Theo các hướng dẫn điều trị hiện nay, hai cách được dùng trước tiên là thuốc bôi acid salicylic và áp lạnh bằng nitơ lỏng. Cả hai đều có hiệu quả ở mức vừa phải, cần kiên trì nhiều tuần, và mụn cóc ở bàn chân nói chung đáp ứng chậm hơn ở bàn tay. Với ca này, bác sĩ xếp kế hoạch theo từng bậc, có mốc đánh giá, và làm khô bàn chân song song.

Bậc 1: gọt bớt sừng và bôi acid salicylic

Acid salicylic (salicylic acid) là thuốc bôi làm bong dần lớp sừng có virus, và là bước đầu tiên cho hầu hết mụn cóc lòng bàn chân. Bác sĩ chọn dạng và nồng độ phù hợp, hướng dẫn ngâm chân, gọt bỏ lớp sừng chết rồi mới bôi, và bảo vệ da lành xung quanh bằng vaseline. Cách này phủ được cả mảng khảm, ít đau, nên người bệnh vẫn tập luyện được. Cần bôi đều đặn khoảng 3–4 tháng mới đánh giá được, và phải ngưng nếu đau rát hay loét.

Bậc 2: áp lạnh bằng nitơ lỏng, phối hợp acid

Áp lạnh (cryotherapy) dùng nitơ lỏng làm đông và bong tổn thương, lặp lại mỗi 2–4 tuần trong vài tháng, dành cho các nốt dày, đau nhiều hoặc không đỡ sau vài tuần bôi acid. Áp lạnh không nhanh hơn thuốc bôi như nhiều người nghĩ, nhưng phối hợp cả hai thường tốt hơn dùng riêng. Sau áp lạnh có thể đau và phồng nước vài ngày, bác sĩ sẽ báo trước để người bệnh sắp xếp lịch thi đấu.

Bậc 3: laser CO2 hoặc tiêm thuốc kích thích miễn dịch cho nốt lì

Nếu sau hai bậc trên vẫn còn nốt dai dẳng, bác sĩ cân nhắc laser CO2 để bốc bay từng nốt dưới gây tê tại chỗ, hoặc tiêm thuốc vào tổn thương để đánh thức hệ miễn dịch nhận ra virus. Laser ở gan chân phải thận trọng vì sẹo ở chỗ chịu lực có thể đau lâu dài, nên chỉ làm với nốt chọn lọc, không bốc bay cả mảng. Các thuốc này đều là thuốc kê đơn, bác sĩ chỉ định sau khi khám. Bài mụn cóc do HPV trên da và các lựa chọn điều trị nói kỹ hơn về từng cách.

Làm khô bàn chân là một nửa phác đồ

Với ca này, thuốc và thủ thuật chỉ là một nửa. Nửa còn lại là cắt nguồn tái nhiễm: hai đôi giày luân phiên, thay tất ngay sau trận, phơi hoặc sấy giày, mang dép riêng ở phòng tắm sân bóng, và dán băng chống nước lên tổn thương khi thi đấu. Không đổi thói quen này thì kết quả thường chỉ được một thời gian. Hiệu quả ở mỗi người vẫn khác nhau, tùy số nốt, thời gian mắc, cơ địa và mức kiên trì; mụn cóc mọc lại sau điều trị là chuyện thường gặp, nhất là thể khảm, nên cần tái khám đúng hẹn.

Chăm sóc bàn chân cho người chơi thể thao

Những việc dưới đây vừa giúp phòng mụn cóc lòng bàn chân, vừa tránh tái nhiễm khi đang điều trị.

• Giữ giày khô: luân phiên ít nhất hai đôi, tháo lót giày ra phơi, dùng giấy hút ẩm hoặc máy sấy giày. Giày còn ẩm sau một ngày là phải đổi cách bảo quản.
• Tất và dép riêng: thay tất ngay sau vận động, không mượn giày tất, luôn mang dép ở phòng tắm và phòng thay đồ chung.
• Nhìn bàn chân mỗi tuần, không tự cắt sâu: điểm da dày mới có chấm đen li ti hoặc đau khi bóp ngang thì đi khám sớm. Cắt tới chảy máu là cách nhanh nhất để mụn cóc lan.
• Bàn chân ẩm còn gây bệnh khác: cùng điều kiện đó dễ sinh nấm kẽ chân, nên giữ chân khô có lợi cho nhiều bệnh cùng lúc.

Khi nào nên đi khám da liễu?

Mụn cóc lòng bàn chân đa số lành tính, nhưng nên đi khám sớm khi có một trong các dấu hiệu sau.

• Tổn thương lan rộng hoặc mọc thêm nốt mới trong vài tuần, nhất là khi đã thành mảng nhiều nốt.
• Đau khi đi hoặc khi chơi thể thao đến mức phải đi lệch, vì đi lệch lâu ngày gây đau khớp và gân ở chỗ khác.
• Đã bôi acid hoặc dán miếng lột nhiều tuần mà không đỡ, hoặc tổn thương loét, chảy máu, sưng đỏ.
• Có tiểu đường, bệnh mạch máu chân, tê bàn chân hoặc suy giảm miễn dịch: nhóm này không nên tự dùng acid hay tự gọt.
• Nốt đơn độc, không đối xứng, đổi màu hoặc chữa mãi không đỡ ở người lớn tuổi, cần soi da và có thể sinh thiết.

Những câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế — Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh da liễu (Quyết định 75/QĐ-BYT, 2015), bài "Hạt cơm".
• Sterling J.C. et al. — BAD guidelines for the management of cutaneous warts 2014. Br J Dermatol 2014;171:696–712.
• Kwok C.S. et al. — Topical treatments for cutaneous warts. Cochrane Database Syst Rev 2012;CD001781.
• Cockayne S. et al. — Cryotherapy versus salicylic acid for plantar warts (EVerT). BMJ 2011;342:d3271.
• Bruggink S.C. et al. — HPV type in plantar warts influences natural course and treatment response. J Clin Virol 2013;57:227–232.
• Bae J.M. et al. — Differential diagnosis of plantar wart from corn, callus and healed wart with the aid of dermoscopy. Br J Dermatol 2009;160:220–222.

Mụn cóc lòng bàn chân dạng khảm ở người chơi thể thao là kết quả của ba thứ cộng lại: virus, bàn chân ẩm và áp lực lặp đi lặp lại. Điều trị vì thế phải đi cả hai đường, xử lý tổn thương theo bậc và giữ chân khô, với kỳ vọng thực tế là cần vài tháng và có thể phải làm lại. Nếu bạn có mảng da dày ở gan chân đau khi bóp ngang, lan thêm, hoặc tự chữa lâu không đỡ, hãy đến khám để được soi da và lên kế hoạch phù hợp. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.