MÀY ĐAY DO ÁP LỰC VÀ MÀY ĐAY CHOLINERGIC

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Một người vừa chạy bộ được mươi phút thì khắp lưng, ngực và cánh tay nổi lấm tấm những sẩn đỏ nhỏ như đầu tăm, ngứa râm ran và châm chích, chỉ chừng nửa giờ sau khi ngồi nghỉ cho mát thì lặn gần hết. Một người khác thì lạ hơn: sau buổi xách túi hàng nặng hay đi bộ đường dài, mãi vài giờ sau lòng bàn tay hoặc gan bàn chân mới sưng phồng lên, căng tức và đau âm ỉ, kéo dài cả ngày hôm sau mới xẹp. Hai biểu hiện tưởng chẳng liên quan ấy thật ra cùng thuộc một nhóm bệnh: mày đay khởi phát bởi một tác nhân vật lý.

Nhóm này được gọi chung là mày đay vật lý, hay theo cách phân loại quốc tế là mày đay mạn có thể kích ứng. Trong đó, mày đay cholinergic nổi lên khi thân nhiệt tăng, còn mày đay do áp lực xuất hiện muộn ở vùng da bị đè ép kéo dài. Cả hai đều lành tính về bản chất nhưng gây phiền toái thật sự cho sinh hoạt, lại hay bị nhầm với dị ứng thức ăn hoặc bị bỏ sót vì cái tên nghe xa lạ. Bài viết lần lượt mổ xẻ bệnh học của hai thể: bắt đầu ở cơ chế, sang chân dung lâm sàng, rồi các tình trạng dễ lẫn, nghiệm pháp xác định và hướng điều trị nâng dần theo bậc.

Mày đay do áp lực và mày đay cholinergic là bệnh gì

Mày đay nói chung là tình trạng nổi sẩn phù, tức những mảng gồ trên da kèm ngứa, do các mạch máu nhỏ ở da giãn ra và rịn dịch dưới tác động của các chất trung gian gây viêm. Khi mày đay khởi phát bởi một tác nhân bên ngoài xác định và lặp lại, nó được xếp vào nhóm mày đay mạn có thể kích ứng, tiếng Anh là chronic inducible urticaria. Đây là điểm khác cốt lõi so với mày đay mạn tự phát, thể nổi lên mà không cần kích thích rõ ràng nào.

Mày đay cholinergic là một trong những thể kích ứng phổ biến nhất, đặc biệt hay gặp ở người trẻ tuổi thiếu niên và thanh niên. Yếu tố khơi mào không phải một chất gây dị ứng mà là sự tăng thân nhiệt trung tâm: vận động gắng sức, tắm nước nóng, xông hơi, thời tiết oi bức, ăn đồ cay nóng, thậm chí căng thẳng hay xúc động mạnh cũng đủ làm cơ thể nóng lên và kích hoạt bệnh. Vì gắn với những hoạt động rất đời thường, nó ảnh hưởng không nhỏ tới chất lượng sống dù bản thân tổn thương nhẹ.

Mày đay do áp lực, đầy đủ hơn là mày đay do áp lực khởi phát muộn, hiếm gặp hơn và có một nét rất riêng: tổn thương không nổi ngay mà xuất hiện sau vài giờ kể từ khi da chịu một lực đè ép kéo dài. Thể này thường đi kèm mày đay mạn tự phát, tức nhiều người vừa có sẩn phù tự nhiên vừa có phản ứng muộn ở vùng bị đè. Chính độ trễ và kiểu sưng sâu khiến nó dễ bị hiểu nhầm hoặc bỏ qua, vì người bệnh khó nối được chỗ sưng chiều tối với việc xách nặng từ buổi sáng.

Cơ chế bệnh sinh: vì sao một kích thích vật lý lại làm nổi sẩn phù

Muốn hiểu vì sao hai thể lại biểu hiện lệch nhau tới vậy dù cùng gốc mày đay, phải nhìn xuống tầng tế bào. Điểm chung của mọi mày đay là tế bào mast, loại tế bào nằm rải trong da mang sẵn các túi chứa histamine cùng nhiều chất trung gian; khi bị kích hoạt, nó phóng các chất này ra, làm mạch máu giãn và rịn dịch nên da nổi sẩn ngứa. Cái khác nằm ở tín hiệu nào đã bấm nút kích hoạt tế bào mast, và ở lớp da nào.

Với mày đay cholinergic, mắt xích đặc biệt nằm ở hệ thần kinh điều khiển tuyến mồ hôi. Khi thân nhiệt tăng, não phát tín hiệu qua các sợi thần kinh giao cảm tiết ra chất dẫn truyền tên acetylcholine để giục tuyến mồ hôi hoạt động. Ở người mắc bệnh, chính con đường liên quan tới acetylcholine và quá trình đổ mồ hôi này lại khơi mào tế bào mast phóng hạt, có thể do một dạng nhạy cảm với chính thành phần trong mồ hôi hoặc do rối loạn dẫn truyền tại chỗ. Vì kích thích lan theo phản ứng toàn thân của việc nóng người, sẩn nổi rải khắp và có kích thước rất nhỏ, đặc trưng cho thể này.

Với mày đay do áp lực, cơ chế được cho là khác biệt và cũng là lý do bệnh khó trị hơn. Lực đè ép kéo dài lên da dường như khởi động một phản ứng viêm ở lớp bì sâu, với sự tham gia của nhiều chất trung gian và cytokine chứ không chủ yếu là histamine. Đó là nền tảng giải thích hai đặc điểm lâm sàng: phản ứng đến muộn vài giờ vì cần thời gian để chuỗi viêm hình thành, và thuốc kháng histamine đáp ứng kém hơn hẳn so với các mày đay khác. Toàn cảnh cách tế bào mast và các chất trung gian vận hành trong bệnh mày đay được trình bày kỹ trong bài nổi mề đay mạn tính: cơ chế và cách kiểm soát.

Các thể lâm sàng và cách nhận biết

Biết rõ chân dung của từng thể giúp người bệnh và bác sĩ nhanh chóng nối các mảnh lại, bởi manh mối lớn nhất luôn nằm ở hoàn cảnh nổi và kiểu tổn thương.

Mày đay cholinergic

Dấu hiệu đặc trưng là những sẩn phù rất nhỏ, cỡ một tới ba milimet như đầu tăm, nổi trên một quầng đỏ rộng bao quanh, kèm cảm giác ngứa châm chích hay bỏng rát hơn là ngứa đơn thuần. Chúng thường bung ra ở thân mình, cổ, cánh tay trong vòng ít phút sau khi cơ thể bắt đầu nóng lên, và điều rất gợi ý là toàn bộ sẽ dịu đi trong khoảng nửa giờ tới một giờ sau khi người bệnh ngừng hoạt động và mát trở lại. Các tác nhân quen thuộc gồm chạy nhảy gắng sức, tắm nóng, phòng bí gió, đồ ăn cay và cả những lúc hồi hộp căng thẳng. Một số người còn thấy chớm ngứa ngay khi mới rịn mồ hôi, trước cả khi sẩn kịp hiện rõ.

Mày đay do áp lực khởi phát muộn

Ở đây tổn thương không phải sẩn nhỏ mà là một vùng sưng sâu, lan tỏa, căng tức và thường đau hoặc bỏng rát nhiều hơn ngứa, trông gần giống phù mạch. Nét nhận diện quan trọng nhất là độ trễ: sưng chỉ hiện ra sau khoảng bốn tới tám giờ kể từ lúc da chịu lực đè, rồi có thể dai dẳng cả một, hai ngày. Vị trí thường trùng đúng chỗ bị tì đè: lòng bàn tay sau khi xách túi nặng, gan bàn chân sau khi đi hoặc đứng lâu, mông sau khi ngồi ghế cứng lâu, vùng thắt lưng dưới dây nịt chặt, hay vai dưới quai balo. Vì độ trễ này, người bệnh rất khó tự nối nguyên nhân với hậu quả nếu không được gợi ý.

Một điểm cần lưu ý là hai thể không loại trừ nhau và có thể cùng tồn tại với các mày đay khác trên một người. Không hiếm trường hợp vừa có sẩn phù nổi lên tự nhiên của thể mạn tự phát, vừa kèm phản ứng muộn ở vùng bị đè, khiến bức tranh rối và cần được gỡ từng lớp khi thăm khám.

Chẩn đoán phân biệt: những bệnh khoác chung một bộ mặt

Vì nổi sẩn ngứa là biểu hiện chung của rất nhiều tình trạng, việc phân định giúp tránh điều trị lệch hướng và, quan trọng hơn, không bỏ sót một vài bệnh nguy hiểm nấp sau vẻ ngoài giống mày đay thường. Dưới đây là các tình trạng thường được cân nhắc song song khi thăm khám, kèm manh mối tách chúng ra.

Danh sách này cho thấy vì sao một lời than nổi mẩn ngứa không nên được gán nhãn vội. Đặc biệt, việc tách mày đay cholinergic khỏi sốc phản vệ do gắng sức là ưu tiên an toàn hàng đầu, bởi hai bên có mức độ nguy hiểm hoàn toàn khác nhau dù cùng nổi khi vận động.

Chẩn đoán và nghiệm pháp kích thích

Chẩn đoán hai thể này dựa nhiều vào bệnh sử hơn là xét nghiệm máu, vì cái quyết định là mối liên hệ lặp lại giữa tác nhân và tổn thương. Một cuốn nhật ký ghi lại mỗi lần nổi kèm hoàn cảnh, việc đang làm, nhiệt độ, vùng cơ thể và thời điểm thường có giá trị định hướng rất cao. Trên nền bệnh sử đó, bác sĩ có thể dùng nghiệm pháp kích thích để xác nhận và ước lượng ngưỡng gây bệnh.

Theo hướng dẫn quốc tế về mày đay, với thể cholinergic có thể dùng nghiệm pháp gắng sức hoặc ngâm nước ấm để nâng thân nhiệt rồi quan sát sẩn nổi; với thể áp lực, có nghiệm pháp đặt một vật nặng đè lên da trong một khoảng thời gian rồi đọc kết quả sau vài giờ để bắt phản ứng muộn. Các nghiệm pháp này được cân nhắc theo từng ca, thực hiện trong điều kiện an toàn và có theo dõi, chứ không phải thứ nên tự làm ở nhà. Xét nghiệm máu chủ yếu để loại trừ bệnh nền hoặc đánh giá thể mạn tự phát đi kèm, không phải để khẳng định trực tiếp thể vật lý.

Điều trị theo bậc

Mục tiêu điều trị không phải xóa sổ bệnh trong ngày một ngày hai mà là kiểm soát triệu chứng để sinh hoạt trở lại bình thường, đồng thời chờ bệnh dịu dần theo thời gian. Cách tiếp cận đi theo từng bậc, nâng dần khi bậc dưới chưa đủ.

Bậc nền — nhận diện và tránh kích hoạt

Nền của mọi hướng là biết tác nhân của mình để né hoặc giảm cường độ. Với mày đay cholinergic, đó là khởi động từ từ cho cơ thể nóng lên dần thay vì đột ngột, chọn nơi mát mẻ, mặc đồ thoáng, hạ nhiệt sớm khi chớm ngứa và bớt đồ cay nóng. Với mày đay do áp lực, là giảm tì đè kéo dài lên da: nới dây nịt và quai đeo, đổi tư thế, dùng đệm lót ở vùng hay bị. Bậc này không chữa khỏi bệnh nhưng làm nhẹ tần suất và độ nặng, và không ai được bỏ qua dù có lên bậc thuốc.

Bậc kháng histamine thế hệ hai

Thuốc nền được các hướng dẫn khuyến cáo đầu tay là nhóm kháng histamine thế hệ hai, loại ít gây buồn ngủ, dùng đều theo chỉ định. Nếu liều chuẩn sau vài tuần chưa kiểm soát đủ, hướng dẫn cho phép tăng liều lên tới gấp bốn lần liều thông thường dưới sự theo dõi của bác sĩ trước khi nghĩ tới bước cao hơn. Thể cholinergic thường đáp ứng khá với hướng này, và một số người được cho dùng thuốc trước buổi tập để chủ động phòng. Riêng thể áp lực đáp ứng kém hơn, nên đây là chỗ hai bệnh bắt đầu rẽ hướng.

Bậc chuyên sâu và phối hợp chuyên khoa dị ứng

Khi triệu chứng dai dẳng dù đã tăng liều kháng histamine, bác sĩ cân nhắc bước tiếp theo, trong đó omalizumab là kháng thể đơn dòng được dùng cho các thể mày đay mạn khó kiểm soát và đã có dữ liệu hỗ trợ ở cả một số thể kích ứng. Những trường hợp phức tạp, nhất là thể áp lực nặng hay khi nghi ngờ sốc phản vệ do gắng sức, nên được phối hợp cùng chuyên khoa dị ứng và miễn dịch để đánh giá và lên kế hoạch. Các thuốc ở bậc này đều là thuốc kê đơn, dùng và theo dõi theo chỉ định sau thăm khám, không phải thứ tự mua. Bậc thang điều trị đầy đủ của mày đay mạn, gồm cả vai trò của omalizumab, được bàn kỹ trong bài mày đay mạn tính tự phát: bậc thang điều trị và omalizumab. Mức cải thiện tới đâu còn tùy thể bệnh, độ nặng và cơ địa mỗi người, nên phác đồ được điều chỉnh dần qua từng lần tái khám.

Khi nào nên đi khám

• Cứ nóng người, vận động hay ra mồ hôi là nổi sẩn nhỏ ngứa châm chích khắp thân, lặp lại nhiều lần.
• Vùng da từng bị đè ép như lòng bàn tay, gan bàn chân, thắt lưng bị sưng căng đau xuất hiện muộn vài giờ sau đó.
• Mỗi lần vận động không chỉ ngứa mà còn khó thở, choáng váng, sưng môi họng — đây là dấu hiệu phải đi khám ngay.
• Sẩn ngứa kéo dài trên sáu tuần, ảnh hưởng giấc ngủ, công việc hay việc tập luyện.
• Đã tự dùng thuốc chống dị ứng mà không kiểm soát được, hoặc không rõ mình đang bị thể mày đay nào.

Tiên lượng và theo dõi lâu dài

Cả hai thể đều lành tính về bản chất và có xu hướng thuyên giảm dần theo thời gian, dù nhịp độ ở mỗi người mỗi khác. Mày đay cholinergic thường dịu bớt sau vài năm ở nhiều người trẻ, còn mày đay do áp lực có thể dai dẳng hơn và hay đi cùng thể mạn tự phát nên cần theo dõi lâu dài hơn. Điều nên trông đợi là kiểm soát để sống và vận động gần như bình thường, chứ không phải một lời hứa dứt hẳn ngay.

Cái được nhiều nhất khi định danh chính xác căn bệnh là nó chấm dứt những vòng đi tìm thủ phạm sai, như đổ cho hết món ăn này tới món ăn khác, đồng thời giúp phát hiện sớm tình huống nguy hiểm là sốc phản vệ do gắng sức. Ghi lại vài dòng nhật ký về hoàn cảnh mỗi lần nổi, thuốc đang dùng và đáp ứng sẽ khiến các lần tái khám hiệu quả hơn nhiều so với việc chỉ mô tả lại theo trí nhớ. Nếu bạn muốn nắm tổng quan bệnh và các mốc cần đi khám, có thể xem thêm bài mề đay mạn tính: những điều cần biết và khi nào đi khám.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• Zuberbier T. và cộng sự — The international EAACI/GA²LEN/EuroGuiDerm/APAAACI guideline for the definition, classification, diagnosis, and management of urticaria (Allergy, 2022): phân loại mày đay cholinergic và mày đay do áp lực vào nhóm mày đay mạn có thể kích ứng; kháng histamine thế hệ hai là điều trị đầu tay, tăng liều tới gấp bốn khi chưa kiểm soát, sau đó cân nhắc omalizumab; vai trò của nghiệm pháp kích thích trong chẩn đoán.
• DermNet — Cholinergic urticaria và Delayed pressure urticaria: đặc điểm lâm sàng, tác nhân khởi phát và nguyên tắc xử trí.
• EAACI — tài liệu về chronic inducible urticaria: nghiệm pháp kích thích và đo ngưỡng gây bệnh cho từng thể.
• Tài liệu về sốc phản vệ do gắng sức (exercise-induced anaphylaxis): phân biệt với mày đay cholinergic và dấu hiệu cảnh báo toàn thân.

Mày đay do áp lực và mày đay cholinergic là hai thể của cùng một nhóm bệnh khởi phát bởi tác nhân vật lý, lành tính nhưng gây phiền toái và hay bị hiểu nhầm là dị ứng thức ăn. Nhận đúng tác nhân, phân biệt với những bệnh nguy hiểm như sốc phản vệ do gắng sức, rồi điều trị theo bậc từ tránh kích hoạt tới thuốc phù hợp là con đường kiểm soát bền vững. Nếu bạn cứ nổi sẩn ngứa mỗi khi nóng người hay ở vùng da bị đè ép, hãy để bác sĩ khám và định hướng đúng thể bệnh. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.