U NANG NHẦY MÔI DƯỚI Ở NGƯỜI NIỀNG RĂNG: CHẨN ĐOÁN VÀ XỬ TRÍ

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

U nang nhầy là tổn thương gì?

U nang nhầy, tên y khoa là mucocele, là tổn thương lành tính hình thành khi ống dẫn của tuyến nước bọt phụ (minor salivary glands) bị đứt hoặc bị tắc, khiến dịch nhầy thoát ra và đọng lại dưới niêm mạc. Đây không phải khối u theo nghĩa tăng sinh tế bào, cũng không phải nhiễm trùng — bản chất là một túi dịch nhầy bị giam lại.

Ống dẫn của các tuyến này rất mảnh và nằm nông nên chỉ một lực ép hoặc ma sát lặp lại cũng đủ làm đứt, vì vậy vị trí hay gặp nhất là niêm mạc môi dưới. Khảo sát 719 trường hợp trong 43 năm ghi nhận môi dưới chiếm 67,3% số ca; nghiên cứu 24 năm trên 173 ca cho tỷ lệ 78,03%. Đỉnh tuổi mắc khoảng 10–20 tuổi — trùng nhóm tuổi chỉnh nha nhiều nhất.

Cơ chế bệnh sinh

Y văn phân hai thể, và sự khác biệt giữa chúng giải thích trực tiếp vì sao tổn thương hay tái phát.

Thể thoát dịch nhầy — kiểu của môi dưới

Ở thể thoát dịch nhầy (mucous extravasation phenomenon), ống tuyến bị đứt do chấn thương, dịch tràn vào mô liên kết và được mô hạt (granulation tissue) bao lại. Túi này không có lớp biểu mô lót, tức không phải nang thật về mặt mô học. Trên tiêu bản thấy hốc chứa chất nhầy vây quanh bởi mô hạt kèm các đại thực bào ăn chất nhầy (mucinophages). Đây là thể chiếm đa số ở môi dưới và là thể gắn với chấn thương cơ học.

Thể ứ đọng — ít gặp hơn

Ở thể ứ đọng (mucous retention cyst), ống tuyến bị tắc chứ không đứt; dịch vẫn tiết nên ống giãn dần thành túi có biểu mô lót. Thể này gặp ở người lớn tuổi hơn, ở sàn miệng, má, khẩu cái.

Tuyến còn thì dịch còn đọng lại

Dù ở thể nào, nguồn dịch vẫn là tuyến đang hoạt động. Chỉ tháo dịch hoặc phá vỡ túi mà để nguyên tuyến bên dưới thì dịch đọng trở lại ngay khi vết thương liền — toàn bộ nguyên tắc điều trị bắt nguồn từ đặc điểm này.

Vì sao người niềng răng dễ bị?

Vì mắc cài là bề mặt cứng, gồ ghề, nằm sát mặt trong môi và cọ vào niêm mạc suốt ngày đêm trong nhiều tháng — một kiểu chấn thương khác hẳn chấn thương cấp.

Ma sát mạn tính khác cắn nhầm môi

Cắn nhầm môi là lực mạnh, xảy ra một lần, người bệnh nhớ rõ. Ma sát do mắc cài thì lực nhỏ, không đau, nhưng lặp lại ở đúng một điểm nên ống tuyến bị bào mòn rồi đứt dần mà không ai ghi nhận được thời điểm. Điểm thực hành quan trọng: người bệnh khẳng định chưa từng cắn nhầm môi hay va đập gì không loại trừ được nguyên nhân chấn thương — đây là chỗ dễ khiến chẩn đoán đi lệch hướng.

Vị trí tổn thương trùng với vị trí mắc cài

Dấu hiệu định hướng có giá trị nhất là tương quan vị trí: khối phồng nằm ngay chỗ niêm mạc môi áp vào một mắc cài cụ thể hoặc đoạn dây cung nhô ra — sự trùng khớp đó gần như xác lập được cơ chế ngay tại giường bệnh. Cùng cơ chế còn gặp ở trẻ có thói quen mút hoặc cắn môi dưới, người mang hàm giả không khít, người có cạnh răng sắc chĩa vào niêm mạc.

Nhận biết trên lâm sàng

Chẩn đoán chủ yếu dựa vào hình thái cộng bệnh sử. Tổn thương điển hình là khối phồng tròn hoặc bầu dục, mặt bóng, ranh giới rõ; màu hồng nhạt khi nằm sâu, chuyển hồng tím hoặc xanh tím khi nông và chứa nhiều dịch; sờ mềm, căng dịch, đôi khi ấn thấy dao động; thường không đau hoặc chỉ tức nhẹ. Kích thước y văn ghi nhận từ 1 mm tới vài centimet, đa số dưới 2 cm.

Kiểu xẹp rồi đầy lại

Nhiều trường hợp mô tả khối phồng từng vỡ ra, chảy ít dịch trong hơi sánh, xẹp vài ngày rồi to lại như cũ, lặp nhiều lần. Đây là bằng chứng lâm sàng cho thấy tuyến bên dưới vẫn nguyên và vẫn đang tiết; tổn thương như vậy gần như chắc chắn không tự khỏi nếu không xử lý phần tuyến.

Chẩn đoán phân biệt

StatPearls xếp u nang nhầy vào nhóm tổn thương phổ biến của niêm mạc miệng nhưng vẫn nhấn mạnh phải loại trừ các tổn thương khác cùng vị trí, đặc biệt là u tuyến nước bọt phụ.

Hai nhóm nữa cần loại trừ nhanh tại chỗ: nang nhái sàn miệng (ranula) nằm ở sàn miệng, xuất phát từ tuyến dưới lưỡi, kích thước lớn hơn nhiều và có thể đẩy lưỡi gây vướng khi nói; còn áp tơ, loét chấn thương và herpes môi là tổn thương lõm và đau nhiều, không phải khối phồng bóng. Cũng cần đối chiếu với các bệnh niêm mạc mạn tính như lichen phẳng — cho mạng lưới trắng dạng ren đối xứng hai bên má chứ không phải khối phồng đơn độc chứa dịch. Khi tổn thương không điển hình hoặc kéo dài bất thường, việc lấy mẫu mô để xác định bản chất là cần thiết; nguyên tắc chọn kỹ thuật được trình bày trong bài về sinh thiết punch, và ngưỡng chỉ định còn thấp hơn với các tổn thương cảnh báo.

Điều trị: vì sao phải bóc trọn cả tuyến

Hướng điều trị đi thẳng ra từ cơ chế: dịch chỉ ngừng đọng khi tuyến sinh ra nó được lấy đi. Không có guideline riêng cho u nang nhầy; thực hành dựa trên y văn tổng quan và các loạt ca đã công bố, và các tài liệu này thống nhất rằng phương pháp chọn lựa là phẫu thuật lấy trọn tổn thương cùng tổ chức tuyến bị ảnh hưởng, đồng thời ghi nhận mở thông nang (marsupialization) — chỉ mở túi cho dịch thoát — thường dẫn tới tái phát.

Bóc tách nang và khâu đóng niêm mạc

Đây là hướng đã áp dụng cho trường hợp u nang nhầy môi dưới ở người đang chỉnh nha tại phòng khám. Thủ thuật thực hiện dưới gây tê tại chỗ (local anesthesia), trong điều kiện vô khuẩn, khoảng 15–20 phút; tổ chức nang được lấy trọn vẹn cùng phần tuyến tổn thương rồi khâu đóng niêm mạc. Người bệnh về ngay trong ngày.

Hai yêu cầu kỹ thuật quyết định kết quả. Thứ nhất, phải lấy trọn vẹn tổ chức nang cùng tuyến tổn thương; sót lại phần tuyến đang tiết là để ngỏ đường cho tái phát. Thứ hai, thao tác phải đủ khéo để không làm tổn thương các tuyến nước bọt phụ lân cận — các tuyến này nằm ken sát nhau ngay dưới niêm mạc, và một tuyến lành bị đứt ống trong lúc bóc tách hoàn toàn có thể trở thành u nang nhầy mới ngay cạnh chỗ vừa xử lý.

Những cách xử lý dẫn tới tái phát

• Tự chích cho vỡ tại nhà: dịch thoát ra, khối xẹp vài ngày rồi đầy lại như cũ vì tuyến vẫn nguyên; kèm nguy cơ nhiễm khuẩn và mô xơ làm lần xử lý sau khó hơn.
• Đốt hoặc laser bề mặt: chỉ tác động lên niêm mạc phủ, không loại bỏ được tuyến nằm sâu bên dưới; y văn ghi nhận laser, áp lạnh và đốt điện cho kết quả không ổn định.
• Chỉ mở túi cho dịch chảy ra: đúng bản chất là mở thông nang, kỹ thuật có tỷ lệ tái phát cao nhất.

Xử lý nguồn ma sát

Lấy bỏ tổn thương mà giữ nguyên nguyên nhân gây ra nó là làm nửa việc. Với người đang chỉnh nha, cần phối hợp bác sĩ chỉnh nha xử lý điểm cọ xát: sáp nha khoa che mắc cài vùng đã tổn thương, cắt gọn đoạn dây cung thừa, điều chỉnh chi tiết nhô ra. Bỏ bước này thì nguy cơ tổn thương mới ở vùng lân cận vẫn còn nguyên.

Chăm sóc sau thủ thuật và tiên lượng

Tiên lượng tốt khi tổn thương được lấy trọn. Niêm mạc miệng lành nhanh hơn da và ít để lại dấu vết; chỉ khâu cắt sau khoảng 7–10 ngày hoặc tự tiêu tùy loại, theo hẹn của bác sĩ.

• Ăn thức ăn nguội và mềm vài ngày đầu; tránh đồ nóng, cay, chua và cứng.
• Vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng, không dùng lưỡi hay tay đẩy vào vết khâu.
• Che mắc cài ở vùng vừa xử lý bằng sáp nha khoa cho tới khi niêm mạc lành hẳn.
• Quay lại khám nếu sưng đau tăng dần, chảy dịch đục, chảy máu kéo dài hoặc sốt.
• Nếu khối phồng cũ xuất hiện trở lại đúng vị trí, cần đánh giá lại xem đã lấy hết phần tuyến chưa.

Mức độ hồi phục thay đổi theo kích thước tổn thương, cơ địa và mức tuân thủ chăm sóc, nên không thể hẹn trước một kết quả cố định cho mọi trường hợp.

Khi nào nên đi khám?

• Khối phồng ở môi tồn tại quá hai tuần mà không nhỏ đi.
• Khối đã từng vỡ, xẹp rồi to lại — dấu hiệu tuyến bên dưới vẫn còn nguyên.
• Khối to dần, gây vướng khi ăn nói hoặc bị cắn phải liên tục.
• Tổn thương đau nhiều, sưng nóng đỏ lan rộng hoặc chảy dịch đục.
• Khối đặc, sờ chắc, không có cảm giác dịch bên trong — cần loại trừ u tuyến nước bọt phụ.
• Tổn thương tái đi tái lại ở người đang niềng răng dù đã dùng sáp nha khoa, hoặc đã tự chích trước đó.

Khi khám, bác sĩ đối chiếu vị trí tổn thương với khí cụ chỉnh nha, đánh giá mật độ và tính chất dịch, loại trừ các chẩn đoán khác rồi mới cân nhắc chỉ định tiểu phẫu.

Những câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• Mucocele and Ranula — StatPearls, NCBI Bookshelf: định nghĩa, phân biệt thể thoát dịch nhầy và thể ứ đọng, vị trí thường gặp, các chẩn đoán cần loại trừ và nguyên tắc điều trị.
• Oral mucocele: review of literature and a case report — Journal of Pharmacy and Bioallied Sciences, 2015: đỉnh tuổi mắc 10–20, kích thước từ 1 mm tới vài centimet, điều trị chọn lựa là lấy trọn tổn thương cùng tổ chức tuyến, ghi nhận mở thông nang dễ tái phát và laser, áp lạnh, đốt điện cho kết quả không ổn định.
• Khảo sát dịch tễ hiện tượng thoát dịch nhầy trên 719 trường hợp trong 43 năm tại một trung tâm bệnh học miệng: môi dưới chiếm 67,3% số ca.
• Nghiên cứu 24 năm trên 173 trường hợp thoát dịch và ứ đọng nhầy: môi dưới chiếm 78,03%.
• Ghi nhận lâm sàng tại Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh: trường hợp u nang nhầy niêm mạc môi dưới ở người đang chỉnh nha, tổn thương nằm đúng vị trí tiếp xúc với mắc cài, không có tiền sử cắn nhầm môi hay chấn thương rõ rệt; xử trí bằng bóc tách trọn nang và khâu đóng niêm mạc dưới gây tê tại chỗ. Hình ảnh được sử dụng sau khi người bệnh đồng ý bằng văn bản.

U nang nhầy lành tính và thường gặp nhưng hay bị bỏ qua trong thực hành, đặc biệt ở người đang niềng răng và ở trẻ nhỏ. Phát hiện sớm và xử lý đúng kỹ thuật giúp loại bỏ triệt để tổn thương, hạn chế tái phát và ảnh hưởng tới chức năng môi miệng. Nếu bạn có khối phồng ở môi tồn tại quá hai tuần, hoặc từng vỡ ra rồi đầy lại, hãy đi khám để được xác định đúng bản chất trước khi can thiệp. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.