U ỐNG TUYẾN MỒ HÔI (SYRINGOMA): CƠ CHẾ, PHÂN THỂ VÀ ĐIỀU TRỊ

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

U ống tuyến mồ hôi là bệnh gì?

U ống tuyến mồ hôi (syringoma) là u lành của phần phụ da, xuất phát từ lớp tế bào lót lòng ống dẫn tuyến mồ hôi (luminal cells of sweat ducts) và mang đặc trưng biệt hóa theo hướng ống (ductal differentiation). Phần lớn thuộc dòng tuyến mồ hôi nước (eccrine). Tổn thương là các sẩn nhỏ chắc, đường kính 1–3 mm, màu da hoặc hơi vàng nhạt, mọc thành cụm đối xứng hai bên, tập trung nhiều nhất ở mí dưới và vùng da quanh hốc mắt.

Điểm quan trọng nhất về mặt thực hành: đây là khối u thật sự của cấu trúc ống tuyến nằm trong trung bì, không phải chất bã bị kẹt, không phải nang sừng, cũng không phải phản ứng viêm. Nó không lây, không đau, không tiến triển thành ung thư, nhưng cũng không tự thoái triển — nên mọi cách xử lý bề mặt như nặn, lể, chấm axit ngoài da hay bôi kem làm tan mụn thịt đều không chạm được tới bản chất tổn thương.

Về dịch tễ, StatPearls ghi nhận u ống tuyến mồ hôi gặp ở khoảng 1% dân số, một số thống kê khác đưa con số quanh mức 0,6%. Bệnh gặp nhiều hơn ở nữ với tỷ lệ nữ trên nam xấp xỉ 2:1, thường xuất hiện lần đầu quanh tuổi dậy thì hoặc đầu tuổi trưởng thành rồi tiếp tục có thêm tổn thương mới trong nhiều năm. Ở người mắc hội chứng Down, tỷ lệ có tổn thương này được báo cáo trong khoảng 18–40%. Ngoài vùng quanh mắt, tổn thương còn gặp ở trán, má, cổ, ngực, bụng, nách và vùng sinh dục.

Vì sao tên gọi mụn thịt gây hiểu nhầm

Người bệnh thường gọi mọi sẩn nhỏ màu da quanh mắt là mụn thịt. Cách gọi này gộp chung ít nhất bốn tổn thương khác hẳn nhau về bản chất: u ống tuyến mồ hôi, nang kê (milia), tăng sản tuyến bã (sebaceous hyperplasia) và u mềm treo (acrochordon) — khác nhau ở lớp da bị tổn thương, ở cấu trúc gốc sinh ra chúng và ở cách xử lý. Nang kê nằm nông trong thượng bì nên chỉ cần rạch một lỗ nhỏ lấy nhân sừng ra là xong; u ống tuyến mồ hôi nằm trong trung bì nên không thể lấy ra bằng thao tác bề mặt.

Hệ quả là người bệnh tự xử lý bằng cách vốn dành cho nang kê: khều, nặn ép hoặc bôi kem làm tan mụn thịt. Thao tác đó chỉ làm tổn thương lớp da phía trên trong khi khối u vẫn nguyên vẹn bên dưới, và ở vùng mí thì nguy cơ để lại vết thâm hoặc sẹo lõm là có thật. Cách phân biệt từng loại được trình bày kỹ trong bài nốt nhỏ quanh mắt.

Cơ chế bệnh sinh: vì sao khối u nằm sâu và không tự mất

Tuyến mồ hôi nước gồm phần cuộn chế tiết nằm sâu ở ranh giới trung bì và mô mỡ, một ống dẫn đi lên xuyên trung bì, rồi đoạn ống xoắn qua thượng bì mở ra mặt da. U ống tuyến mồ hôi hình thành do tăng sinh khu trú của các cấu trúc ống dẫn này ở trung bì nông, kèm tăng sinh mô đệm xơ bao quanh.

Trên mô học, hình ảnh đặc trưng là nhiều cấu trúc ống nhỏ nằm rải trong mô đệm xơ (fibrous stroma) ở trung bì nông, mỗi ống lót bởi hai hàng tế bào biểu mô, một số ống kéo dài về một phía thành đuôi hẹp tạo hình con nòng nọc (tadpole tail). Đây là dấu hiệu kinh điển giúp nhà giải phẫu bệnh xác định chẩn đoán khi cần lấy mẫu.

Độ sâu tổn thương quyết định toàn bộ hướng điều trị

Phần nhìn thấy trên mặt da chỉ là đỉnh của khối u; thân các cấu trúc ống tăng sinh nằm trong trung bì, sâu hơn nhiều so với ấn tượng thị giác mà một sẩn nhỏ tạo ra. Y văn điều trị nhấn mạnh chính điểm này: vì tổn thương nằm trong trung bì nên loại bỏ trọn vẹn thường không đạt được, và tổn thương hiện lại là diễn tiến thường gặp chứ không phải dấu hiệu của một lần điều trị hỏng.

Từ đó sinh ra bài toán cân bằng mà mọi phương pháp đều phải giải: đi càng sâu càng lấy được nhiều mô u nhưng càng dễ tổn thương trung bì lành, dẫn tới sẹo lõm, sẹo teo hoặc thay đổi cấu trúc da vùng mí; đi nông thì an toàn hơn nhưng để sót phần ống nằm sâu. Vùng mí lại là nơi da mỏng nhất cơ thể, bề dày chỉ khoảng 0,5 mm, nên biên độ xoay xở càng hẹp.

Yếu tố nội tiết góp phần vào tiến triển bệnh: khởi phát quanh tuổi dậy thì, ưu thế ở nữ giới, tổn thương nặng lên trong thai kỳ, và y văn đã mô tả các trường hợp biểu hiện thụ thể progesterone (progesterone receptor) trên mô u — trong đó có báo cáo thể phát ban kèm đái tháo đường đăng trên Journal of the American Academy of Dermatology. Tuy vậy chưa có bằng chứng cho thấy điều chỉnh nội tiết làm thoái triển tổn thương đã hình thành.

Các thể lâm sàng và cách nhận biết

Phân thể có ý nghĩa thực hành trực tiếp: mỗi thể gợi ý một hướng đánh giá khác nhau, và có thể là chỉ dấu cần tầm soát bệnh toàn thân.

Thể khu trú quanh mắt

Thể thường gặp nhất. Các sẩn 1–3 mm màu da hoặc vàng nhạt mọc thành cụm ở mí dưới, có thể lan tới góc mắt trong, mí trên và gò má trên. Gợi ý mạnh là tính đối xứng hai bên và sự đồng đều kích thước. Bề mặt da phía trên vẫn nhẵn, không có nhân sừng trắng, không đẩy ra được khi ấn — điểm phân biệt thực dụng nhất với nang kê ngay tại phòng khám.

Thể phát ban và thể tế bào sáng

Thể phát ban (eruptive syringoma) biểu hiện bằng hàng chục đến hàng trăm sẩn xuất hiện thành đợt ở ngực, bụng, mặt trong cánh tay, cổ và nách, thường khởi phát ở tuổi thiếu niên. Vì tổn thương nhiều và nổi thành đợt, thể này hay bị nhầm với viêm nang lông hoặc dày sừng nang lông. Nó có thể đứng một mình, nhưng cũng có thể đi kèm bệnh toàn thân — y văn nhắc nhiều nhất tới đái tháo đường và hội chứng Down.

Thể tế bào sáng (clear cell syringoma) là biến thể mô học, trong đó tế bào ống chứa nhiều glycogen nên bào tương sáng trên tiêu bản. Đây là thể có liên quan đã được mô tả với đái tháo đường: y văn khuyến nghị khi giải phẫu bệnh trả kết quả có tế bào sáng thì nên tầm soát đường huyết đói hoặc rối loạn dung nạp glucose, và một systematic review về xử trí người bệnh có nhiều u ống tuyến mồ hôi cũng đặt vấn đề tầm soát chuyển hóa cho nhóm tổn thương lan tỏa. Thể này không có hình thái riêng nhận ra được bằng mắt thường mà chỉ xác định qua mô học, nên chỉ định sinh thiết ở đây mang giá trị chẩn đoán thật sự chứ không nhằm mục đích thẩm mỹ.

Ngoài ra còn thể gia đình, ghi nhận khi nhiều người cùng huyết thống có tổn thương tương tự và thường khởi phát sớm. Về vị trí, u ống tuyến mồ hôi còn được mô tả ở vùng sinh dục — nơi tổn thương có thể gây ngứa và hay bị nhầm với bệnh lý khác của vùng này — và hiếm hơn là ở da đầu, nơi tổn thương lan tỏa có thể đi kèm rụng tóc.

Chẩn đoán phân biệt

Đây là phần có giá trị lâm sàng lớn nhất, vì mỗi chẩn đoán dưới đây dẫn tới một hướng xử trí khác nhau, và nhóm cuối bắt buộc phải loại trừ trước khi can thiệp bất kỳ thủ thuật nào.

Trường hợp điển hình — nhiều sẩn nhỏ đều nhau, đối xứng hai bên mí dưới, tiến triển chậm nhiều năm — chẩn đoán được trên lâm sàng kèm soi da. Chỉ định sinh thiết đặt ra khi tổn thương lệch khỏi hình thái kinh điển: đơn độc, lớn dần, bờ thâm nhiễm, loét hoặc chảy máu, xuất hiện đột ngột ở người lớn tuổi. Nguyên tắc nêu trong bài đốt tổn thương da bằng laser CO2 vẫn đúng ở đây: xác định bản chất trước, can thiệp sau — vì đốt bỏ một tổn thương chưa rõ bản chất sẽ xóa mất bằng chứng chẩn đoán.

Điều trị u ống tuyến mồ hôi theo bậc

Vì đây là u lành không có nguy cơ ác tính hóa, chỉ định điều trị mang tính thẩm mỹ và tùy nguyện vọng người bệnh chứ không bắt buộc về mặt y khoa. Điều đó không có nghĩa là điều trị không đáng làm — nhiều người bị ảnh hưởng tâm lý thật sự vì tổn thương nằm ngay vùng mắt — mà có nghĩa là cán cân lợi ích và nguy cơ phải được cân nhắc kỹ hơn.

Bậc 0 — theo dõi, không can thiệp

Đây là lựa chọn hợp lý với người có ít tổn thương, kích thước nhỏ, không khó chịu. Với da sẫm màu thuộc típ IV–V theo phân loại Fitzpatrick, nguy cơ tăng sắc tố sau viêm sau thủ thuật là yếu tố thực tế cần đặt lên bàn cân trước khi quyết định can thiệp.

Bậc 1 — phá hủy tổn thương chọn lọc

Nhóm này gồm laser CO2 và điện đốt nội tổn thương. Nguyên tắc chung là phá hủy khối u theo từng tổn thương riêng lẻ, đi vào chiều sâu theo trục dọc thay vì bốc bay cả mảng da rộng — cách làm này giữ được lớp da lành xung quanh nên giảm nguy cơ sẹo ở vùng mí.

Với laser CO2, hai kỹ thuật được y văn mô tả kỹ là khoan nhiều lỗ (multiple-drilling) và lỗ kim (pinhole). Cả hai đều tạo các vi tổn thương hình cột đi xuống trung bì ngay tại vị trí từng sẩn thay vì quét đều bề mặt. Các loạt nghiên cứu tiến cứu cỡ nhỏ trên vài chục người bệnh — trong đó có một loạt 35 ca dùng laser CO2 vi điểm bước sóng 10.600 nm và một loạt 29 ca người châu Á dùng phương pháp lỗ kim — cho thấy phần lớn đạt mức cải thiện từ vừa tới rõ rệt sau hai lần điều trị, trong khi số đạt mức gần như sạch tổn thương chiếm thiểu số. Cần đọc kỹ các con số này vì chúng vẽ đúng bức tranh thật: mục tiêu hợp lý là giảm đáng kể độ nổi và mật độ tổn thương, không phải xóa sạch.

Điện đốt nội tổn thương (intralesional electrodesiccation) đưa một điện cực kim rất mảnh vào trung tâm từng tổn thương, phát dòng cao tần điện thế thấp trong thời gian rất ngắn ở mức trung bì lưới. Một loạt 12 ca theo dõi 4 năm không ghi nhận tác dụng phụ vĩnh viễn hay tổn thương hiện lại — cỡ mẫu nhỏ nên chỉ đọc như kinh nghiệm thực hành. Ưu điểm là kiểm soát được độ sâu tác động; hạn chế là tốn thời gian khi tổn thương nhiều.

Bậc 2 và bậc 3 — kỹ thuật kết hợp và phẫu thuật

Vì phần ống nằm sâu là lý do chính khiến tổn thương hiện lại, y văn mô tả cách phối hợp laser CO2 với chấm axit trichloracetic nồng độ 50% ngay sau khi bốc bay. Cơ sở của cách làm là axit tạo thêm một lớp hoại tử dày khoảng 0,22–0,25 mm bên dưới đáy vùng laser đã tác động, nhờ đó với tới phần tế bào u còn sót mà không phải đẩy năng lượng laser xuống sâu hơn, tức giảm nguy cơ sẹo do nhiệt. Đây là kỹ thuật đòi hỏi tay nghề và sự thận trọng cao ở vùng mí, vì axit nồng độ cao đặt sai vị trí có thể gây tổn thương lan rộng.

Cắt bỏ bằng phẫu thuật hoặc bấm sinh thiết dành cho tổn thương đơn độc kích thước lớn, hoặc khi cần lấy mẫu xác định chẩn đoán — không phải lựa chọn cho các cụm tổn thương nhỏ nhiều ổ vùng mí, vì sẹo mổ ở đây thường là cái giá cao hơn chính tổn thương ban đầu. Về thuốc bôi, retinoid tại chỗ hoặc atropin cho tổn thương ngứa chỉ hỗ trợ triệu chứng; các sản phẩm làm tan mụn thịt tại nhà không có cơ chế tiếp cận cấu trúc nằm trong trung bì, trong khi nguy cơ bỏng hóa chất quanh mắt là có thật.

Khi nào nên đi khám?

Bản thân u ống tuyến mồ hôi không phải tình trạng cấp cứu. Dù vậy, có những trường hợp cần bác sĩ da liễu xem trực tiếp thay vì tự theo dõi tại nhà.

• Nốt nhỏ quanh mắt xuất hiện và nhiều dần lên, chưa từng được xác định là loại tổn thương gì.
• Một tổn thương đơn độc lớn dần, cứng, bờ không rõ, kèm loét, chảy máu hoặc tê bì tại chỗ — nhóm này cần loại trừ tổn thương ác tính trước.
• Tổn thương nổi thành đợt ồ ạt ở ngực, bụng, cổ hoặc nách, nhất là khi kèm khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân — cần đánh giá đường huyết.
• Đã tự nặn, lể hoặc chấm thuốc tại nhà và hiện có vết thâm, vết lõm hoặc vùng da chậm lành quanh mắt.
• Đã điều trị bằng laser hoặc đốt điện nơi khác nhưng tổn thương hiện lại, hoặc nền da sau điều trị không phẳng.
• Muốn được tư vấn đầy đủ về mức cải thiện có thể đạt được, số lần cần làm, thời gian hồi phục và nguy cơ trước khi quyết định điều trị.

Những câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• StatPearls — Syringoma: nguồn gốc từ tế bào lót lòng ống tuyến mồ hôi, tần suất khoảng 1% dân số, ưu thế nữ xấp xỉ 2:1, khởi phát quanh tuổi dậy thì, phân bố ưu thế quanh mắt và mí dưới, tỷ lệ 18–40% ở người có hội chứng Down.
• Pathology Outlines — Syringoma: cấu trúc ống lót hai hàng tế bào biểu mô trong mô đệm xơ ở trung bì nông, đuôi dạng con nòng nọc, biến thể tế bào sáng do tích tụ glycogen kèm khuyến nghị tầm soát đái tháo đường.
• Evaluation and management of the patient with multiple syringomas: a systematic review of the literature (PMID 26850654).
• Loạt tiến cứu 35 ca dùng laser CO2 vi điểm bước sóng 10.600 nm (đóng mài trung bình 5,87 ngày, đỏ da trung bình 16,67 ngày) và loạt 29 ca người châu Á dùng phương pháp lỗ kim.
• Y văn về phối hợp laser CO2 với axit trichloracetic nồng độ cao: lớp hoại tử bổ sung sâu thêm 0,22–0,25 mm dưới đáy vùng bốc bay giúp với tới phần tế bào u nằm sâu.
• Loạt 12 ca điện đốt nội tổn thương theo dõi 4 năm; và báo cáo trên Journal of the American Academy of Dermatology về thể phát ban biểu hiện thụ thể progesterone kèm đái tháo đường.

U ống tuyến mồ hôi lành tính nhưng nằm ở vị trí nhạy cảm nhất về thẩm mỹ, nên quyết định điều trị cần dựa trên chẩn đoán chắc chắn, kỹ thuật phù hợp với típ da và kỳ vọng được đặt đúng ngay từ đầu. Nếu bạn có các nốt nhỏ quanh mắt chưa rõ bản chất, đã tự xử lý tại nhà mà không cải thiện, hoặc muốn được tư vấn hướng điều trị phù hợp với tình trạng của mình, hãy đi khám để bác sĩ da liễu đánh giá trực tiếp. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.