HERPES MÔI TÁI PHÁT: CƠ CHẾ VIRUS TIỀM ẨN VÀ KIỂM SOÁT

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Herpes môi là bệnh gì và ai hay gặp

Tổn thương điển hình bắt đầu bằng một cảm giác khó chịu rất riêng: vùng bờ môi hoặc khóe miệng bỗng ngứa râm ran, châm chích hay nóng rát trong vài giờ tới một ngày. Sau đó, đúng chỗ ấy nổi lên một chùm mụn nước nhỏ trong, sát nhau, nằm trên nền da hơi đỏ. Vài ngày sau các mụn nước vỡ ra, đóng vảy vàng rồi lành lại, thường trong khoảng bảy tới mười ngày. Điều khiến người bệnh nhớ nhất là nó cứ tái phát gần như đúng một vị trí cũ, mỗi lần cơ thể mệt mỏi, ra nắng nhiều hay đang sốt. Đó là biểu hiện của herpes môi.

Bệnh do virus herpes simplex gây ra, phần lớn là týp 1, đôi khi là týp 2. Đây là loại virus rất phổ biến trong cộng đồng: nhiều người nhiễm từ khi còn nhỏ qua tiếp xúc thông thường như hôn, dùng chung ly, chung thìa, mà lần nhiễm đầu tiên thường nhẹ hoặc không có triệu chứng gì rõ, nên bản thân người bệnh cũng không nhớ mình nhiễm từ bao giờ. Chính vì thế, khi lần đầu thấy mụn nước rộp ở môi, nhiều người tưởng mới bị lây gần đây, trong khi thực ra virus đã ở trong cơ thể từ lâu.

Điểm cần hiểu rõ ngay từ đầu, và cũng là điều bác sĩ hay phải giải thích, là herpes môi không phải một lần nhiễm rồi khỏi hẳn, mà là một tình trạng nhiễm virus kéo dài suốt đời với những đợt bùng phát ngắt quãng. Hiểu được điều này giúp người bệnh bớt hoang mang mỗi khi bệnh quay lại, và đặt kỳ vọng đúng vào việc điều trị: mục tiêu là kiểm soát và rút ngắn từng đợt, giảm số lần tái phát, chứ không phải quét sạch virus khỏi cơ thể.

Cơ chế bệnh sinh: virus nằm im trong hạch rồi tái hoạt

Câu chuyện của herpes bắt đầu ở lần nhiễm đầu tiên. Virus herpes simplex xâm nhập qua niêm mạc miệng hoặc vùng da quanh môi, nhân lên tại chỗ và gây tổn thương ban đầu. Nhưng thay vì bị hệ miễn dịch loại bỏ hoàn toàn, một phần virus đi ngược theo các sợi thần kinh cảm giác của vùng môi để về trú tại hạch thần kinh sinh ba — một cụm tế bào thần kinh nằm sâu trong sọ, chi phối cảm giác vùng mặt.

Tại đó, virus chuyển sang trạng thái tiềm ẩn: nó không nhân lên, không gây triệu chứng, gần như tàng hình trước hệ miễn dịch và không bị các thuốc kháng virus hiện có tiêu diệt. Đây chính là lý do cốt lõi giải thích vì sao chưa có cách chữa cho virus biến mất hẳn — nó ẩn trong tế bào thần kinh, nơi thuốc không với tới được, và nằm im ở đó suốt phần đời còn lại của người bệnh.

Trạng thái ngủ yên đó thỉnh thoảng bị phá vỡ. Khi có một yếu tố kích hoạt phù hợp, virus trong hạch tái hoạt, nhân lên trở lại rồi đi xuôi theo đúng những sợi thần kinh cũ để ra tới da và niêm mạc. Vì đi theo đường thần kinh cố định, nó thường xuất hiện lại gần như đúng vị trí lần trước — đặc điểm rất riêng giúp phân biệt herpes với nhiều bệnh da khác. Quá trình đi ngược ra da này cũng giải thích cảm giác châm chích, ngứa báo trước: đó là lúc virus đang di chuyển dọc dây thần kinh trước khi tổn thương kịp nổi lên.

Các yếu tố kích hoạt tái hoạt đã được ghi nhận khá rõ. Thường gặp nhất là tia cực tím từ ánh nắng — nhiều người tái phát sau một chuyến đi biển hay phơi nắng lâu. Kế đến là sốt và các bệnh nhiễm trùng, tới mức dân gian còn gọi là mụn nước sốt; rồi tới căng thẳng tâm lý, thiếu ngủ, mệt mỏi kéo dài; thay đổi nội tiết quanh kỳ kinh nguyệt ở phụ nữ; chấn thương tại chỗ như thủ thuật nha khoa hay môi bị nứt nẻ; và tình trạng suy giảm miễn dịch. Cùng một người có thể có nhiều yếu tố khởi phát khác nhau, và nhận ra yếu tố nào hay châm ngòi cho mình là bước đầu để chủ động phòng.

Một điểm về khả năng lây cần nói rõ để tránh cả hai thái độ cực đoan là quá sợ hãi hoặc quá chủ quan. Virus lây mạnh nhất khi đang có tổn thương ướt, tức lúc mụn nước và vết loét chưa đóng vảy khô, qua tiếp xúc trực tiếp như hôn hoặc dùng chung đồ chạm miệng. Đáng lưu ý là virus vẫn có thể phát tán ngay cả khi da trông bình thường, gọi là phát tán không triệu chứng, dù mức độ thấp hơn. Vì vậy trong đợt bùng phát, người bệnh nên tránh tiếp xúc môi miệng với người khác, đặc biệt tuyệt đối tránh trẻ sơ sinh, người có bệnh chàm lan rộng và người suy giảm miễn dịch, vì ở những nhóm này herpes có thể gây bệnh cảnh nặng.

Các giai đoạn và thể lâm sàng, cách nhận biết

Nhận ra bệnh theo đúng diễn tiến của nó giúp người bệnh biết mình đang ở đâu và khi nào nên hành động.

Diễn tiến một đợt tái phát điển hình

Một đợt herpes môi thường đi qua các bước khá đều đặn. Đầu tiên là giai đoạn tiền triệu kéo dài vài giờ đến khoảng một ngày, với cảm giác ngứa, căng, châm chích hoặc nóng rát tại điểm sắp mọc — đây là cửa sổ vàng để can thiệp sớm. Tiếp theo, vùng đó đỏ lên và nổi một chùm mụn nước nhỏ, trong, sát nhau. Các mụn nước sau đó vỡ, chảy dịch rồi tạo vết trợt nông, giai đoạn ẩm ướt này lây mạnh nhất. Cuối cùng vết trợt khô lại, đóng vảy vàng và bong dần, da lành thường không để lại sẹo. Toàn bộ chu kỳ ở người khỏe mạnh kéo dài khoảng bảy đến mười ngày.

Nhiễm herpes lần đầu có triệu chứng

Ở một số người, lần nhiễm đầu tiên biểu hiện rầm rộ hơn hẳn các đợt tái phát về sau, nhất là ở trẻ em, dưới dạng viêm lợi miệng: nhiều vết loét đau trong miệng và trên lợi, sốt, sưng hạch cổ, mệt và biếng ăn. Bệnh cảnh này nặng và kéo dài hơn, dễ bị nhầm với các nguyên nhân loét miệng khác, và là lúc trẻ đau nhiều nên cần được chăm sóc để tránh mất nước do bỏ ăn uống.

Các thể ngoài môi cần cảnh giác

Cùng loại virus có thể gây bệnh ở vị trí khác khi virus được đưa tới đó. Herpes ở ngón tay xảy ra khi virus xâm nhập qua vết xước ở tay, hay gặp ở người có thói quen sờ lên tổn thương môi. Herpes ở mắt là tình huống cần đặc biệt lưu ý vì có thể ảnh hưởng giác mạc và thị lực, nên khi mụn nước xuất hiện gần mắt hoặc mắt đỏ đau kèm theo thì phải đi khám ngay. Ở người có bệnh chàm, virus có thể lan rộng trên vùng da chàm thành một bệnh cảnh nặng gọi là chàm bội nhiễm herpes. Những thể này tuy ít gặp hơn herpes môi thông thường nhưng cần được nhận ra sớm.

Chẩn đoán phân biệt với các tổn thương quanh miệng khác

Nhiều tổn thương ở môi và quanh miệng trông thoạt nhìn giống herpes, nhưng hướng xử trí lại khác nhau. Bảng sau đối chiếu các dấu hiệu để tách bệnh.

Trong đa số trường hợp, bác sĩ nhận ra herpes môi chỉ dựa vào hình thái mụn nước thành chùm trên nền đỏ, tiền triệu châm chích và tính chất tái phát đúng chỗ. Khi bệnh cảnh không điển hình hoặc ở người suy giảm miễn dịch, có thể cần xét nghiệm lấy mẫu từ tổn thương để xác định virus. Việc phân biệt herpes với chốc lây đặc biệt quan trọng ở trẻ nhỏ, vì hai bệnh này xử trí khác hẳn nhau — chủ đề chốc được bàn kỹ trong bài chốc lây ở trẻ mới đi học: nhận biết, điều trị, phòng lây.

Điều trị herpes môi theo bậc

Vì không thể loại bỏ virus khỏi hạch thần kinh, mọi hướng điều trị đều nhắm vào ba mục tiêu thực tế: rút ngắn và làm nhẹ đợt đang có, giảm số lần tái phát ở người bị thường xuyên, và hạn chế lây. Chọn bậc nào tùy vào tần suất, mức độ nặng và hoàn cảnh của từng người.

Bậc một: chăm sóc tại chỗ và thuốc bôi

Với những đợt nhẹ và thưa, phần lớn có thể xử trí bằng chăm sóc tại chỗ: giữ vùng tổn thương sạch và khô, tránh sờ nặn hay bóc vảy, dùng son dưỡng để môi đỡ nứt, và giảm đau khi cần. Các thuốc kháng virus bôi tại chỗ có thể rút ngắn thời gian tổn thương đôi chút nếu được dùng thật sớm ngay từ lúc mới châm chích, nhưng cần thành thật rằng tác dụng của chúng khá khiêm tốn và gần như không làm giảm tần suất tái phát về sau. Kỳ vọng đặt vào thuốc bôi vì thế nên vừa phải.

Bậc hai: thuốc kháng virus đường uống từng đợt

Khi các đợt nặng hơn, lan rộng, đau nhiều hoặc kéo dài, nhóm thuốc kháng virus đường uống thường hiệu quả hơn thuốc bôi. Nguyên tắc mấu chốt quyết định thành bại là thời điểm: thuốc phát huy hiệu quả rõ nhất khi được uống ngay trong giai đoạn tiền triệu, tức lúc mới ngứa châm chích trước khi mụn nước kịp nổi. Uống muộn khi tổn thương đã rộ thì lợi ích giảm nhiều. Vì lý do đó, người hay tái phát và đã nhận ra dấu hiệu báo trước của mình thường được bác sĩ hướng dẫn cách khởi động thuốc sớm. Đây là thuốc kê đơn, liều và thời gian dùng sẽ do bác sĩ cân nhắc trên từng người sau thăm khám, và cần thận trọng ở một số nhóm như người có bệnh thận.

Bậc ba: liệu pháp ức chế dài ngày

Với người tái phát rất thường xuyên — thường lấy mốc từ khoảng sáu đợt trở lên mỗi năm — hoặc khi các đợt ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt và tâm lý, bác sĩ có thể cân nhắc liệu pháp ức chế: dùng thuốc kháng virus đường uống hằng ngày trong một thời gian dài để giảm số lần bùng phát và mức độ nặng. Hướng này cũng được cân nhắc ở người hay khởi phát do nắng trước một chuyến đi biển dài. Đây là quyết định cá thể hóa, cân nhắc lợi ích, chi phí và việc dùng thuốc kéo dài, nên cần được bác sĩ theo dõi chứ không tự áp dụng.

Bên cạnh thuốc, phòng ngừa bằng cách tránh yếu tố kích hoạt đóng vai trò rất thực tế và nằm trong tầm tay người bệnh: dùng son dưỡng có chống nắng và che chắn môi khi ra nắng gắt, ngủ đủ, giảm căng thẳng, giữ sức khi đang có bệnh khác. Ai muốn hiểu sâu hơn về thời điểm cần dùng thuốc kháng virus có thể tham khảo bài herpes môi tái phát khi nào cần thuốc kháng virus.

Tiên lượng và theo dõi lâu dài

Về lâu dài, herpes môi ở người khỏe mạnh là một bệnh lành tính. Mỗi đợt thường tự lành trong khoảng bảy đến mười ngày kể cả khi không dùng thuốc, và da phục hồi không để lại sẹo nếu không bị bội nhiễm hay cào gãi mạnh. Một điểm an ủi là ở nhiều người, tần suất và độ nặng các đợt có xu hướng giảm dần theo năm tháng khi hệ miễn dịch đã quen với virus, dù diễn tiến này khác nhau tùy từng người.

Điều cần theo dõi không phải là chuyện có tái phát hay không, vì tái phát ngắt quãng là bản chất của bệnh, mà là những dấu hiệu vượt khỏi khuôn thông thường: đợt bùng phát kéo dài bất thường, lan rộng, tổn thương gần mắt, hoặc tái phát dày lên rõ rệt. Tái phát dày lên đôi khi là chỉ điểm gián tiếp cho một tình trạng làm suy giảm miễn dịch cần được rà soát. Ở người có bệnh nền suy giảm miễn dịch, herpes có thể nặng và không điển hình, nên nhóm này cần được theo dõi sát hơn.

Cũng cần nhắc rằng herpes simplex thuộc họ virus herpes, cùng họ với virus gây thủy đậu và zona, tuy là các virus khác nhau và gây bệnh khác nhau. Cơ chế nằm im trong hạch thần kinh rồi tái hoạt là điểm chung của họ này; bệnh zona được phân tích riêng trong bài zona thần kinh: dấu hiệu sớm và điều trị. Hiệu quả kiểm soát herpes môi tới đâu còn tùy tần suất tái phát, cơ địa miễn dịch và việc người bệnh có nhận ra và can thiệp sớm từng đợt hay không.

Khi nào nên đi khám da liễu?

Phần lớn đợt herpes môi tự lành, song có những tình huống nên được bác sĩ đánh giá thay vì chỉ tự xử trí tại nhà.

• Tái phát nhiều lần trong năm hoặc đợt bệnh nặng, đau, lan rộng: có thể cần thuốc kháng virus đường uống hoặc liệu pháp ức chế.
• Mụn nước xuất hiện gần mắt, hoặc mắt đỏ đau kèm theo: cần khám sớm vì herpes ở mắt có thể ảnh hưởng thị lực.
• Tổn thương kéo dài quá hai tuần chưa lành: cần đánh giá lại chẩn đoán và loại trừ nguyên nhân khác.
• Người có bệnh chàm, suy giảm miễn dịch, hoặc phụ nữ mang thai: herpes ở nhóm này cần theo dõi kỹ hơn.
• Không chắc là herpes hay chốc, nhiệt miệng, viêm mép: nên khám để dùng đúng hướng điều trị.

Câu hỏi thường gặp về herpes môi

Nguồn tham khảo

• Skin Therapy Letter — Management of Recurrent Herpes Labialis: thời điểm khởi động thuốc kháng virus, vai trò thuốc bôi và ngưỡng cân nhắc liệu pháp ức chế.
• DermNet — Herpes simplex và Herpes labialis: cơ chế tiềm ẩn tại hạch thần kinh, yếu tố tái hoạt, các giai đoạn lâm sàng và thể ngoài môi.
• Tổng quan hệ thống về điều trị nhiễm herpes simplex vùng miệng: so sánh thuốc bôi và thuốc uống, điều trị từng đợt và ức chế.
• American Academy of Dermatology (AAD) — hướng dẫn cho người bệnh về herpes môi: phòng lây, yếu tố khởi phát và khi nào cần khám.

Herpes môi là câu chuyện của một loại virus rất phổ biến, nằm im trong hạch thần kinh và thỉnh thoảng bùng lại thành chùm mụn nước quen thuộc ở môi. Hiểu được cơ chế này giúp người bệnh bớt lo mỗi lần tái phát và biết cách chủ động: nhận ra dấu hiệu báo trước để can thiệp sớm, tránh các yếu tố hay châm ngòi, và giữ ý trong đợt bùng phát để không lây cho người xung quanh. Nếu bạn tái phát herpes môi thường xuyên, đợt bệnh nặng hoặc có tổn thương gần mắt, hãy để bác sĩ khám và tư vấn hướng điều trị phù hợp. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.