SỐT TINH HỒNG NHIỆT: BAN ĐỎ NHÁM, LƯỠI DÂU TÂY VÀ BONG DA

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Sốt tinh hồng nhiệt (scarlet fever) là bệnh nhiễm khuẩn do liên cầu nhóm A gây ra, gồm ba biểu hiện đi cùng nhau: sốt, viêm họng và ban đỏ lan tỏa sờ ráp như giấy nhám. Bệnh hay bị nhầm với dị ứng thuốc hoặc phát ban do virus vì cả ba đều làm đỏ da gần như toàn thân.

Điểm quan trọng lại không nằm ở ban. Ban tự lặn sau vài ngày, nhưng nếu ổ nhiễm ở họng không được điều trị đủ ngày, một số ít trẻ gặp biến chứng tim hoặc thận nhiều tuần sau. Nhận ra đúng kiểu ban dẫn tới hai việc: lấy mẫu ở họng và uống kháng sinh trọn liệu trình.

Mục lục bài viết

• 1. Sốt tinh hồng nhiệt là bệnh gì?
• 2. Đường lây và thời gian ủ bệnh
• 3. Dấu hiệu nhận biết
• 4. Những bệnh dễ nhầm
• 5. Chẩn đoán bằng cách nào?
• 6. Điều trị và chăm sóc da
• 7. Biến chứng cần đề phòng
• 8. Phòng lây
• 9. Khi nào nên đi khám?

1. Sốt tinh hồng nhiệt là bệnh gì?

Sốt tinh hồng nhiệt là viêm họng do liên cầu tan huyết beta nhóm A (Streptococcus pyogenes) có kèm phát ban. Cùng vi khuẩn ấy, nhiều trẻ chỉ đau họng đơn thuần, số khác nổi ban khắp người. Bệnh gặp nhiều nhất ở trẻ 5 đến 15 tuổi, ít gặp dưới 3 tuổi. Người lớn vẫn mắc, thường là người đang chăm trẻ bệnh.

Vì sao da lại đỏ lên?

Vi khuẩn nằm ở họng chứ không nằm trong da. Ban là phản ứng với độc tố sinh ban (erythrogenic toxin) theo máu đi khắp người, làm mạch máu nhỏ dưới da giãn ra. Vì vậy bôi thuốc ngoài da không đổi được diễn tiến của ban, xử lý ổ nhiễm ở họng thì có.

2. Đường lây và thời gian ủ bệnh

Vi khuẩn lây qua giọt bắn khi ho, hắt hơi và qua dùng chung ly, muỗng, khăn mặt. Ủ bệnh thường 2 đến 5 ngày. Ban trên da không lây khi chạm vào; thứ lây là dịch tiết mũi họng.

3. Dấu hiệu nhận biết

Bệnh mở màn bằng sốt và đau họng, đôi khi kèm nôn hoặc đau bụng ở trẻ nhỏ. Ban xuất hiện sau đó khoảng 12 đến 48 giờ.

Ban đỏ sờ ráp như giấy nhám

• Cảm giác khi sờ: da lấm tấm nốt li ti, vuốt tay thấy nhám như giấy nhám mịn (sandpaper rash) — dấu hiệu gợi ý nhất.
• Trình tự lan: từ cổ, ngực, nách, bẹn rồi ra toàn thân trong một hai ngày.
• Ấn vào thì nhạt màu: đỏ mất đi khi ấn, trở lại khi buông tay.
• Thường chừa lòng bàn tay, bàn chân: chi tiết giúp phân biệt với phát ban khác.

Má đỏ bừng, nhợt quanh miệng, vệt đậm ở nếp gấp

Hai má đỏ rực trong khi da quanh môi trắng nhợt, tạo một vòng nhạt quanh miệng (circumoral pallor). Ở khuỷu tay, nách và bẹn, ban đậm màu hơn hẳn và xếp thành vệt ngang, gọi là đường Pastia (Pastia lines).

Lưỡi dâu tây và giai đoạn bong da

Những ngày đầu lưỡi phủ lớp trắng với các gai đỏ nhô lên; vài ngày sau lớp trắng bong đi, để lại nền lưỡi đỏ tươi gai nổi rõ — lưỡi dâu tây (strawberry tongue). Ban thường lui sau khoảng một tuần, tiếp đó da bong vảy (desquamation) từ mặt tới nếp gấp và đầu ngón tay, ngón chân, kéo dài vài tuần. Đây là giai đoạn hồi phục, không phải bệnh nặng thêm.

4. Những bệnh dễ nhầm

Đỏ da toàn thân kèm sốt có nhiều nguyên nhân, hướng xử trí lại khác nhau. Những tình trạng cần cân nhắc trước khi kết luận:

5. Chẩn đoán bằng cách nào?

Nhìn ban và khám họng cho hướng nghĩ nhưng chưa đủ kết luận. Chẩn đoán dựa vào mẫu ngoáy họng:

• Test nhanh tìm kháng nguyên: có kết quả trong ít phút, dương tính là đủ để điều trị.
• Cấy dịch họng: chính xác hơn, mất một hai ngày. Ở trẻ em, test nhanh âm tính thường được cấy thêm để khẳng định.
• Xét nghiệm sinh học phân tử (nucleic acid amplification test): âm tính thường không cần cấy đối chứng.

6. Điều trị và chăm sóc da

Kháng sinh uống trọn liệu trình

Theo các hướng dẫn điều trị hiện nay, kháng sinh nhóm penicillin đường uống là lựa chọn đầu tay, kê trong 10 ngày. Trẻ dị ứng penicillin được đổi nhóm khác: cephalosporin thế hệ đầu chỉ dùng khi trước đó không có dị ứng nặng, macrolide phải cân nhắc vì đề kháng đang tăng. Thuốc do bác sĩ chỉ định sau thăm khám.

Chỗ hay bị bỏ qua: trẻ hết sốt sau một hai ngày rồi gia đình ngưng thuốc. Liệu trình đủ ngày không nhằm cắt triệu chứng — triệu chứng đã tự lui — mà để dọn sạch vi khuẩn khỏi họng, đó mới là phần phòng biến chứng tim. Diễn tiến còn tùy tuổi và thời điểm điều trị.

Chăm sóc da giai đoạn bong

• Dưỡng ẩm là chính: kem dịu nhẹ, không mùi, ngày hai lần lên vùng bong.
• Không bóc, không chà: kéo mảng da chưa tróc dễ gây trợt và nhiễm khuẩn.
• Tắm nước ấm vừa: nước nóng và xà phòng mạnh làm da khô, bong lâu.
• Không tự bôi corticoid: ban của bệnh này không cần nhóm thuốc đó.

7. Biến chứng cần đề phòng

Phần lớn trẻ mắc sốt tinh hồng nhiệt khỏi êm. Số ít gặp biến chứng, đó là lý do bệnh được xử lý nghiêm túc dù ban trông nhẹ:

• Thấp tim: phản ứng miễn dịch muộn gây tổn thương van tim, vài tuần sau viêm họng. Điều trị đủ ngày là biện pháp phòng chính.
• Viêm cầu thận cấp sau nhiễm liên cầu: phù mặt, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, thường khoảng mười ngày sau viêm họng. Chưa đủ bằng chứng khẳng định kháng sinh phòng được, nên vẫn phải theo dõi.
• Nhiễm khuẩn lan tại chỗ: áp xe quanh amidan, viêm tai giữa, viêm hạch cổ.

8. Phòng lây

• Nghỉ học tới khi hết lây: thường sau ít nhất 12 đến 24 giờ dùng kháng sinh phù hợp và đã hết sốt.
• Vật dụng riêng: ly, muỗng, bàn chải, khăn mặt trong thời gian bệnh.
• Rửa tay, che miệng khi ho: đơn giản nhưng hiệu quả với giọt bắn.
• Chưa có vắc xin: đến nay chưa có vắc xin phòng liên cầu nhóm A được cấp phép.

9. Khi nào nên đi khám?

• Sốt kèm đau họng rồi nổi ban đỏ sờ nhám: dấu hiệu gợi ý sốt tinh hồng nhiệt, cần lấy mẫu ở họng.
• Sốt từ 5 ngày trở lên, mắt đỏ, môi nứt, sưng bàn tay bàn chân: phải loại trừ bệnh Kawasaki ngay.
• Phù mặt, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu sau vài tuần: hướng tới biến chứng thận.
• Da bong kèm trợt rỉ dịch, đau nhiều, sốt trở lại: gợi ý nhiễm khuẩn da thứ phát.
• Trẻ có bệnh nền, suy giảm miễn dịch, hoặc người nhà cùng phát ban: nên khám để xử lý nguồn lây.

Bác sĩ da liễu tham gia ở khâu nhận diện ban và phân biệt với các bệnh da khác; phần điều trị nhiễm khuẩn và theo dõi biến chứng phối hợp cùng chuyên khoa nhi.

Câu hỏi thường gặp về sốt tinh hồng nhiệt

Nguồn tham khảo

• Centers for Disease Control and Prevention — Clinical Guidance for Scarlet Fever (Group A Strep), 2024.
• Shulman S.T. và cộng sự — Clinical Practice Guideline for the Diagnosis and Management of Group A Streptococcal Pharyngitis, Infectious Diseases Society of America, Clinical Infectious Diseases 2012;55(10):e86–e102.
• American Academy of Pediatrics — Group A Streptococcal Infections, Red Book: 2024–2027 Report of the Committee on Infectious Diseases.
• Bộ Y tế — Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị một số bệnh về Tai Mũi Họng (bài Viêm mũi họng cấp tính), Quyết định số 5643/QĐ-BYT ngày 31/12/2015.
• Pardo S., Perera T.B. — Scarlet Fever, StatPearls, NCBI Bookshelf.

Nếu con bạn sốt kèm đau họng rồi nổi ban đỏ sờ nhám, hoặc không chắc ban trên da là dị ứng hay nhiễm khuẩn, hãy cho trẻ đi khám sớm. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.