MỀ ĐAY MẠN TÍNH: NHỮNG ĐIỀU CẦN BIẾT VÀ KHI NÀO ĐI KHÁM

Mề đay mạn tính là gì và vì sao cần hiểu đúng?

Rất nhiều người bệnh đến khám trong tình trạng mệt mỏi vì những đợt nổi sẩn ngứa lặp đi lặp lại suốt nhiều tháng, đã thử đủ loại thuốc bôi và thuốc uống nhưng vẫn tái phát. Phần lớn lo lắng rằng mình bị dị ứng một thứ gì đó trong ăn uống, trong khi thực tế mề đay mạn tính thường không tìm thấy một nguyên nhân dị ứng rõ ràng. Hiểu đúng bản chất bệnh giúp người bệnh bớt hoang mang và tránh kiêng khem hay tự dùng thuốc kéo dài không cần thiết.

Tại Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh, bác sĩ tiếp cận bệnh lý da theo hướng thăm khám trực tiếp, đánh giá hình thái tổn thương, khai thác yếu tố liên quan và chỉ định điều trị cá nhân hóa thay vì dùng một phác đồ chung cho tất cả mọi người.

Nhận biết mề đay mạn tính

Biểu hiện đặc trưng nhất là các sẩn phù — những mảng gồ lên trên mặt da, màu hồng hoặc nhạt màu ở trung tâm, ranh giới rõ, kích thước thay đổi từ vài milimet đến cả mảng lớn. Cảm giác đi kèm điển hình là ngứa, đôi khi bỏng rát. Một đặc điểm quan trọng giúp nhận diện là từng nốt sẩn xuất hiện rồi tự lặn trong vòng 24 giờ, không để lại thâm hay bong vảy, dù nốt mới có thể tiếp tục mọc ở vị trí khác.

Khoảng một nửa số người bệnh có kèm phù mạch, tức sưng sâu hơn dưới da, hay gặp ở mí mắt, môi, đôi khi ở tay chân hoặc vùng sinh dục. Phù mạch thường gây cảm giác căng tức hơn là ngứa và có thể kéo dài lâu hơn sẩn phù. Khi gọi là mạn tính, các đợt này phải tái diễn liên tục hoặc cách quãng nhưng tổng thời gian kéo dài trên sáu tuần.

Vì sao bệnh xuất hiện và hay tái phát?

Mề đay mạn được chia thành hai nhóm chính. Nhóm phổ biến nhất là mề đay mạn tự phát, xuất hiện mà không có yếu tố kích thích rõ ràng. Nhóm còn lại là mề đay mạn do kích thích vật lý, nổi lên khi tiếp xúc với một tác nhân cụ thể như tì đè lên da, lạnh, nóng, ánh nắng, rung, hoặc khi vận động đổ mồ hôi. Việc nhận ra nhóm nào giúp định hướng theo dõi và điều trị.

Điều khiến nhiều người bất ngờ là phần lớn trường hợp mề đay mạn tự phát không tìm được nguyên nhân từ thức ăn hay môi trường. Tuy vậy, một số yếu tố được ghi nhận có thể làm bệnh khởi phát hoặc nặng hơn, bao gồm nhiễm trùng tiềm ẩn, căng thẳng kéo dài, một số thuốc như kháng viêm không steroid, và mối liên quan với rối loạn tự miễn — đặc biệt là bệnh lý tuyến giáp tự miễn. Ở một tỉ lệ đáng kể người bệnh, cơ chế tự miễn được xem là yếu tố duy trì bệnh.

Cơ chế bệnh sinh cần hiểu đúng

Trung tâm của mề đay là tế bào mast nằm trong da. Khi bị hoạt hóa, tế bào mast phóng thích histamine và nhiều chất trung gian gây viêm khác. Histamine làm giãn mạch máu nhỏ, tăng tính thấm thành mạch khiến dịch thoát ra mô gây sưng nề, đồng thời kích thích đầu dây thần kinh gây ngứa. Đây là lý do sẩn phù nổi lên nhanh, ngứa nhiều rồi lại lặn khi phản ứng lắng xuống.

Trong mề đay mạn tự phát, tế bào mast được cho là ở trạng thái dễ bị hoạt hóa hơn bình thường, một phần do các tín hiệu tự miễn trong cơ thể. Hiểu được vai trò trung tâm của histamine giải thích vì sao thuốc kháng histamine là nền tảng điều trị, và vì sao việc dùng thuốc đều đặn để kiểm soát triệu chứng quan trọng hơn là chỉ uống khi nổi.

Những tình trạng dễ nhầm với mề đay mạn tính

Không phải mọi nốt đỏ ngứa đều là mề đay. Một tình trạng cần phân biệt là viêm mạch mày đay, trong đó tổn thương trông giống sẩn phù nhưng tồn tại trên 24 giờ tại cùng vị trí, gây đau rát nhiều hơn ngứa và có thể để lại vết thâm. Đây là dấu hiệu gợi ý cần đánh giá kỹ hơn vì cơ chế và hướng xử trí khác với mề đay thông thường.

Ngoài ra, viêm da tiếp xúc, chàm, phản ứng thuốc dạng phát ban, hay các bệnh da có sẩn ngứa khác đôi khi cũng bị gọi nhầm là mề đay. Việc bác sĩ trực tiếp quan sát hình thái tổn thương, đặc điểm xuất hiện và biến mất của từng nốt, cùng với khai thác bệnh sử giúp phân biệt chính xác và tránh điều trị sai hướng.

Hướng điều trị thường được bác sĩ cân nhắc

Mục tiêu điều trị mề đay mạn là kiểm soát triệu chứng đến mức người bệnh sinh hoạt bình thường, đồng thời hạn chế tối đa tác dụng không mong muốn. Theo các khuyến cáo da liễu và dị ứng quốc tế hiện nay, nền tảng điều trị là thuốc kháng histamine thế hệ hai, dùng đều đặn hằng ngày. Nếu liều chuẩn chưa kiểm soát được, bác sĩ có thể cân nhắc tăng liều theo hướng dẫn trước khi chuyển bước tiếp theo.

Với trường hợp đáp ứng chưa đủ, các thuốc sinh học và thuốc điều hòa miễn dịch được đưa vào theo từng bậc, chẳng hạn omalizumab, và trong một số tình huống là cyclosporine. Những năm gần đây có thêm các lựa chọn mới cho mề đay mạn kháng trị. Điểm quan trọng là tất cả các thuốc này đều cần được bác sĩ chỉ định và theo dõi sau thăm khám — bài viết không nhằm hướng dẫn tự mua hay tự dùng thuốc. Song song với thuốc, việc nhận diện và hạn chế yếu tố làm nặng như stress, một số thuốc giảm đau kháng viêm, hay tác nhân vật lý cũng góp phần kiểm soát bệnh.

Khi thăm khám, bác sĩ sẽ khai thác bệnh sử, đánh giá mức độ hoạt động bệnh, và chỉ định xét nghiệm khi cần để tìm yếu tố liên quan hoặc loại trừ các bệnh phải phân biệt. Trên cơ sở đó, kế hoạch điều trị được cá nhân hóa theo mức độ, thời gian mắc, cơ địa và bệnh nền của từng người, thay vì áp dụng một công thức chung.

Mề đay mạn tính phần lớn lành tính nhưng dễ khiến người bệnh mệt mỏi vì dai dẳng và hay tái phát. Hiểu đúng rằng đa số trường hợp không do dị ứng thức ăn, dùng thuốc đều đặn theo chỉ định và hạn chế yếu tố làm nặng sẽ giúp kiểm soát bệnh tốt hơn là tự điều trị kéo dài. Nên đi khám khi triệu chứng dai dẳng, tái phát, kèm phù môi mắt hoặc khó thở, hoặc khi chưa rõ chẩn đoán. Để được thăm khám và tư vấn cá nhân hóa, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.