Á SỪNG LÒNG BÀN TAY BÀN CHÂN: NỨT NẺ TÁI ĐI TÁI LẠI

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

"Tay em cứ khô cứng rồi bong từng mảng, tới mùa lạnh là nứt toác ở đầu ngón, đụng nước xà phòng là rát buốt. Người ta bảo á sừng là do nóng gan, do thiếu chất, em uống thuốc mát gan với vitamin cả tháng trời mà chẳng thấy khác gì."

Lời kể này lặp lại gần như nguyên văn ở rất nhiều người, phần lớn là phụ nữ nội trợ, thợ làm tóc, người bán hàng ăn, công nhân phải rửa tay và tiếp xúc hóa chất suốt ca. Đằng sau nó là một cách hiểu đã ăn sâu: á sừng là biểu hiện của một thứ trục trặc từ bên trong cơ thể, cứ giải nhiệt và bổ sung dưỡng chất thì da sẽ lành. Thực tế khám bệnh cho thấy hướng suy nghĩ đó gần như không đưa tới đâu, trong khi thời gian trôi qua thì lớp da dày lên và vết nứt sâu thêm.

Ngắn gọn: phần lớn những trường hợp được gọi là á sừng thuộc nhóm viêm da bàn tay mạn thể tăng sừng — lớp sừng sinh ra vội vàng, dày mà kém đàn hồi trên nền một hàng rào bảo vệ da đã hỏng và một tình trạng viêm âm ỉ bên dưới. Nó liên quan tới thứ đôi tay tiếp xúc mỗi ngày và tới cơ địa da khô, chứ không phải tới gan nóng. Vì vậy hướng xử trí cũng đi theo ba việc rất cụ thể: cắt bớt thứ đang phá hàng rào da, làm mềm lớp sừng dày, và kiểm soát viêm theo chỉ định của bác sĩ.

Vì sao rất nhiều người tin á sừng là do nóng gan hay thiếu chất

Niềm tin về á sừng tồn tại lâu vì cũng có cái lý của nó, và ở đây cái lý khá thuyết phục. Thứ nhất, á sừng xuất hiện mà không có một va chạm rõ ràng nào: không côn trùng đốt, không bôi thứ gì lạ, tự nhiên da đầu ngón cứ khô cứng rồi bong. Khi không tìm được nguyên nhân bên ngoài, người ta quay vào bên trong tìm lời giải thích. Thứ hai, tổn thương trông rất giống hình dung của số đông về sự thiếu thốn: da xỉn, khô, tróc, nứt như đất hạn, và trong mạch liên tưởng đó thì thiếu vitamin là câu trả lời tự nhiên nhất.

Thứ ba, á sừng nặng lên đúng vào những giai đoạn cơ thể cũng đang bị cho là "nóng": cuối năm dọn dẹp nhiều, tay ngâm nước rửa chén và bột giặt liên tục, thời tiết khô hanh, lại thêm ăn uống thất thường và thức khuya. Hai chuyện xảy ra cùng lúc rất dễ bị nối thành nhân quả. Thêm nữa, kiểu tổn thương này vốn có chu kỳ tự nặng rồi tự dịu, mà người ta chỉ đi tìm cách chữa lúc nặng nhất, nên thứ gì đang uống trong giai đoạn đó cũng có cơ hội được ghi công khi da dịu lại theo lẽ tự nhiên.

Cuối cùng là chính cái tên. Từ á sừng nghe như tên riêng của một căn bệnh độc lập, trong khi nó vốn mô tả hiện tượng lớp sừng tạo ra không hoàn chỉnh, tế bào sừng còn giữ lại nhân thay vì hóa sừng trọn vẹn. Đó là mô tả cách da đang lỗi, không phải một nguyên nhân — nên đi tìm thuốc chữa cái tên thì khó trúng đích.

Da lòng bàn tay bàn chân thật ra hoạt động thế nào

Vùng da hay bị á sừng này khác hẳn phần còn lại của cơ thể. Lớp sừng ở đây dày hơn nhiều lần vì phải chịu tì đè và ma sát liên tục. Đổi lại, lòng bàn tay bàn chân không có nang lông và không có tuyến bã, nghĩa là thiếu hẳn nguồn dầu tự nhiên vẫn phủ lên bề mặt da ở những vùng khác. Chỉ có tuyến mồ hôi làm việc ở đây, mà mồ hôi thì bay hơi rất nhanh.

Thứ giữ cho vùng da á sừng còn mềm là một hàng rào bảo vệ da gồm các tế bào sừng xếp như viên gạch, gắn với nhau bằng lớp vữa lipid chứa ceramide, cholesterol và acid béo. Bên trong tế bào có protein filaggrin, khi phân giải sẽ tạo ra các phân tử giữ ẩm tự nhiên hút nước và giữ nước lại trong lớp sừng.

Xà phòng, nước rửa chén, bột giặt, dung môi, nước nóng và cả việc rửa tay quá nhiều lần đều hòa tan lớp vữa lipid đó. Mất vữa, nước trong da bốc hơi ra ngoài nhanh hơn. Tế bào ở tầng đáy nhận tín hiệu thiếu hụt liền tăng tốc sinh sản để bù, nhưng vì vội nên tế bào sừng tạo ra không hoàn chỉnh và kết dính lỏng lẻo. Kết quả là một lớp sừng vừa dày vừa khô, mất tính đàn hồi.

Bàn tay bị á sừng lại là bộ phận gập duỗi cả nghìn lần mỗi ngày. Một lớp sừng dày mà không co giãn được thì tại các nếp gấp và đầu ngón sẽ bị xé ra. Vết nứt ăn xuống qua lớp sừng tới phần da có đầu mút thần kinh và mao mạch, nên mới đau buốt và rớm máu. Bên dưới, tình trạng viêm âm ỉ tiếp tục thúc lớp sừng tăng sinh nhanh hơn nữa, tạo thành vòng luẩn quẩn: càng viêm càng dày, càng dày càng nứt, càng nứt lại càng viêm.

Trên nền đó, một số người dễ mắc á sừng hơn hẳn: người có cơ địa viêm da cơ địa hoặc mang biến thể gen filaggrin, người làm nghề tiếp xúc ướt như nội trợ, làm tóc, nấu ăn, y tế, cơ khí, và người lớn tuổi khi tuyến bã yếu dần. Thời tiết khô lạnh chỉ là giọt nước làm tràn ly.

Bằng chứng chuyên môn nói gì về kiểu nứt nẻ tăng sừng này

Hướng dẫn về chàm bàn tay của Hội Da liễu tiếp xúc châu Âu công bố năm 2022, cùng hướng dẫn S2k về chàm bàn tay của Hội Da liễu Đức năm 2023, đều tách riêng thể tăng sừng và nhấn mạnh một điểm mà người bệnh ít khi được nghe: với thể này, dưỡng ẩm thông thường không đủ. Muốn lớp sừng dày mềm trở lại, cần thêm hoạt chất làm tan bớt liên kết giữa các tế bào sừng, cụ thể là chế phẩm chứa urea nồng độ 10 đến 20 phần trăm hoặc acid salicylic nồng độ cao khi thật sự cần, dùng kèm thuốc mỡ giàu lipid chứ không phải kem lỏng.

Về mặt chống viêm, các hướng dẫn này xếp corticoid bôi hoạt lực mạnh vào hàng đầu cho đợt bùng, dùng ngắt quãng theo lịch và giảm dần, tất cả đều thuộc phần bác sĩ khám rồi mới quyết định. Không hướng dẫn nào khuyến cáo dùng thuốc giải nhiệt hay bổ sung vitamin đại trà cho tình trạng này. Đó là khác biệt lớn giữa thứ đang được truyền tai và thứ được viết trong khuyến cáo chuyên môn.

Một việc nữa mà bác sĩ luôn làm trước khi kê đơn là loại trừ nấm. Y văn mô tả một kiểu phân bố rất đặc trưng gọi là hội chứng hai chân một tay: nấm bong vảy ở cả hai lòng bàn chân nhưng chỉ ở một bàn tay, bàn tay còn lại sạch, thủ phạm thường là chủng Trichophyton rubrum. Trong các ca nấm bàn tay, kiểu phân bố này chiếm phần lớn. Chỉ cần cạo một ít vảy soi tươi tìm sợi nấm là phân định được, và việc phân định ấy quyết định hẳn hướng điều trị chứ không phải chuyện làm cho có.

Cần nói thẳng một điều để tránh kỳ vọng lệch: mức cải thiện ở mỗi người mỗi khác, phụ thuộc lớp sừng đã dày tới đâu, tay còn phải tiếp xúc nước và hóa chất nhiều hay ít, cơ địa nền thế nào và người bệnh giữ được nếp chăm sóc đều đặn tới mức nào.

Những tình trạng hay bị gọi nhầm là á sừng

Vì á sừng là cái tên được dùng rộng rãi ngoài đời cho mọi kiểu bong tróc nứt nẻ ở tay chân, không ít trường hợp mang tên gọi ấy thật ra là bệnh khác, và hướng xử trí thì lệch hẳn nhau.

Đó là lý do cùng một lời than nứt tay mà bác sĩ vẫn phải hỏi kỹ nghề nghiệp, xem cả bàn chân, lật móng lên coi và đôi khi cạo vảy soi. Bài chàm bàn tay bôi thuốc mãi vẫn nứt ngứa mô tả thêm những trường hợp điều trị đúng thuốc nhưng vẫn tái vì chưa gỡ được nguyên nhân tiếp xúc.

Chuyện gì xảy ra khi làm theo niềm tin đó

Hệ quả đầu tiên của việc chữa á sừng sai hướng là thời gian. Vài tháng uống thuốc giải nhiệt trôi qua, lớp sừng vẫn dày thêm, vết nứt cũ chưa kịp liền đã có vết mới. Da càng dày thì thuốc bôi càng khó thấm, nên khi quay lại hướng đúng cũng cần nhiều thời gian hơn lúc mới chớm.

Hệ quả thứ hai đến từ những cách chữa á sừng dân gian được truyền lại. Ngâm tay trong nước muối đặc, nước lá chát hay nước nóng cho "sạch" và "sát khuẩn" thật ra rút thêm lớp dầu ít ỏi còn lại. Sau khi lau khô, nước bốc hơi mang theo cả độ ẩm của lớp sừng, da căng cứng và nứt sâu hơn trước. Khi vết nứt đã hở, nước ngâm không vô khuẩn còn mở đường cho vi khuẩn vào gây sưng đau, mưng mủ.

Hệ quả thứ ba là thói quen bóc lớp da dày cho "hết sần". Lớp sừng ấy dày lên vốn là phản ứng bảo vệ vụng về của cơ thể; bóc đi để lộ nền da non thì đau, chảy máu, dễ nhiễm khuẩn, sau đó da lại tăng sinh bù còn dày hơn.

Hệ quả thứ tư nặng nề hơn cả: tự mua tuýp thuốc bôi trắng nào đó về dùng dài ngày mà không biết là corticoid hoạt lực mạnh. Vài ngày đầu da mềm, đỡ rát nên rất dễ tin là đúng thuốc. Dùng kéo dài không kiểm soát thì da mỏng dần, mạch máu nổi rõ, và nếu tổn thương thật ra là nấm thì hình ảnh bệnh sẽ biến dạng tới mức chính bác sĩ cũng khó nhận ra ở lần khám sau. Ngược lại, tự bôi thuốc chống nấm khi không có nấm cũng chỉ làm vùng da đang tổn thương thêm kích ứng.

Vậy nên làm gì cho bàn tay nứt nẻ tái đi tái lại

Với á sừng, việc quan trọng nhất lại là việc ít giống chữa bệnh nhất: giảm thứ đang phá hàng rào da mỗi ngày. Rửa tay bằng nước ấm vừa phải với sản phẩm dịu nhẹ thay cho xà phòng khô rít, lau khô cả kẽ ngón, dùng găng tay cao su lót cotton khi rửa chén và giặt giũ, chỉ đeo trong thời gian ngắn vì mồ hôi ứ trong găng cũng làm da bở.

Kế đó, da á sừng cần dưỡng ẩm dày và đều, ưu tiên dạng mỡ hoặc kem đặc thay vì lotion loãng, bôi ngay sau mỗi lần rửa tay khi da còn hơi ẩm, lặp lại nhiều lần trong ngày. Ban đêm có thể bôi một lớp dày rồi đeo găng cotton mỏng để giữ thuốc trên da suốt giấc ngủ, đây là cách đơn giản mà hiệu quả rõ với vùng da dày.

Với lớp sừng á sừng đã dày cứng, bác sĩ cân nhắc thêm chế phẩm làm mềm sừng chứa urea hoặc acid salicylic ở nồng độ hợp với mức dày, tránh bôi thẳng lên vết nứt hở đang rát; khi tổn thương viêm đỏ thì thuốc chống viêm bôi được chỉ định theo đợt có lịch giảm dần. Những lựa chọn này đều cần thăm khám trước, vì liều và thời gian phụ thuộc thể bệnh lẫn những gì đã bôi trước đó.

Nếu công việc gợi ý một thủ phạm tiếp xúc cụ thể, truy ra nó có giá trị lâu dài hơn bất kỳ tuýp thuốc nào, vì chừng nào bàn tay còn gặp lại thứ gây bệnh thì chừng đó còn tái. Và cần kiên nhẫn: hàng rào da phải được bảo vệ liên tục nhiều tuần mới dựng lại được, nên ngưng chăm sóc ngay khi da vừa mịn lại là lý do phổ biến nhất khiến mọi thứ quay về vạch xuất phát.

Khi nào nên đi khám

• Vết nứt sâu, chảy máu, đau tới mức khó cầm nắm hay khó đi lại.
• Da dày và bong vảy chỉ ở một bàn tay, hoặc kèm bong vảy hai lòng bàn chân và móng dày đục.
• Chăm sóc đúng cách khoảng hai tới bốn tuần mà không nhúc nhích, hoặc cứ đỡ rồi tái ngay.
• Vùng da nứt sưng nóng, chảy dịch, có mủ hoặc nổi hạch gần đó.
• Đã tự bôi corticoid kéo dài, hoặc bôi thuốc không rõ thành phần mua theo lời mách.
• Xảy ra ở trẻ em, người đái tháo đường, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• European Society of Contact Dermatitis — Guidelines for diagnosis, prevention and treatment of hand eczema, Contact Dermatitis 2022: thể tăng sừng cần thuốc tiêu sừng phối hợp mỡ giàu lipid, corticoid bôi hoạt lực mạnh cho đợt bùng.
• Bauer A. và cộng sự — S2k guideline: diagnosis, prevention and therapy of hand eczema, JDDG 2023: chế phẩm chứa urea 10 tới 20 phần trăm hoặc acid salicylic tới 20 phần trăm cho chàm bàn tay thể tăng sừng mạn tính.
• DermNet — Hand dermatitis: vai trò của hàng rào lipid, tiếp xúc ướt và chất tẩy trong chàm bàn tay, nguyên tắc bảo vệ da và dưỡng ẩm.
• StatPearls, NCBI Bookshelf — Tinea manuum: hội chứng hai chân một tay, tác nhân Trichophyton rubrum và vai trò soi tươi KOH trong chẩn đoán.
• American Academy of Dermatology — Hand eczema và dry skin: khuyến cáo về sản phẩm rửa dịu nhẹ, dưỡng ẩm dạng mỡ và mang găng khi tiếp xúc nước, hóa chất.

Bàn tay nứt nẻ tái đi tái lại không phải là lời cảnh báo của lá gan, mà là dấu hiệu một hàng rào bảo vệ da đang thất thủ trước nước, xà phòng và hóa chất của công việc hằng ngày. Nhìn đúng chỗ thì việc cần làm rõ ràng hơn nhiều: bảo vệ da, làm mềm lớp sừng dày, dập viêm đúng cách và loại trừ nấm trước khi bôi bất cứ thứ gì kéo dài. Nếu đôi tay hoặc bàn chân của bạn đang khô nứt dai dẳng, đã thử nhiều cách mà vẫn quay lại, hãy để bác sĩ khám trực tiếp để định hướng đúng. Để được thăm khám, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.