CHÀM TỔ ĐỈA Ở BÀN TAY BÀN CHÂN: CƠ CHẾ VÀ XỬ TRÍ

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Chàm tổ đỉa ở bàn tay bàn chân là bệnh gì

Ở rìa các ngón tay, trong lòng bàn tay hay dưới lòng bàn chân bỗng mọc lên từng đợt những mụn nước sâu nhỏ li ti, nằm chìm dưới da, trong vắt như hạt trân châu hay hạt sago, sờ vào thấy chắc và gồ nhẹ. Đi kèm gần như luôn luôn là cảm giác ngứa dữ dội, thứ ngứa sâu từ bên trong khiến người bệnh chỉ chực chà xát cho đã. Vài ngày sau, đám mụn nước xẹp dần, da khô lại rồi bong thành từng mảng vảy, tiếp đó là những đường nứt nẻ rát buốt ở đầu ngón và lằn chỉ tay. Ít lâu sau, khi tưởng đã yên, một đợt mụn nước mới lại nhen lên đúng vùng cũ. Đó là biểu hiện quen thuộc của chàm tổ đỉa.

Trong y văn, bệnh còn được gọi là pompholyx — một từ gốc Hy Lạp nghĩa là bong bóng — hoặc chàm dạng mụn nước ở bàn tay bàn chân. Đây là một thể của bệnh chàm, khu trú riêng ở hai lòng bàn tay, hai lòng bàn chân và rìa các ngón. Tên gọi dân gian tổ đỉa hình dung đám mụn nước chi chít như tổ của con đỉa, còn tên khoa học cũ dyshidrosis lại gợi ý bệnh do rối loạn bài tiết mồ hôi. Cả hai cách gọi đều gây hiểu nhầm về bản chất, và phần sau sẽ nói rõ vì sao mồ hôi không phải thủ phạm chính.

Bệnh hay gặp ở người trẻ và trung niên, cả nam lẫn nữ, và thường bùng lên rõ vào mùa nóng ẩm hoặc lúc tay chân ra nhiều mồ hôi. Nhiều người bị chàm tổ đỉa có sẵn cơ địa dị ứng như viêm da cơ địa, hen hay viêm mũi dị ứng; số khác liên quan tới dị nguyên tiếp xúc, tăng tiết mồ hôi, căng thẳng kéo dài, hay một ổ nấm ở kẽ chân. Cần nói thẳng ngay từ đầu để đặt kỳ vọng đúng: đây là bệnh mạn tính, có xu hướng tái đi tái lại từng đợt và khó dứt hẳn, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát để đợt bệnh thưa hơn, nhẹ hơn và mau lành hơn. Mức cải thiện đạt được phụ thuộc cơ địa mỗi người, độ nặng của bệnh và khả năng né được những thứ hay châm ngòi cho riêng mình.

Cơ chế bệnh sinh: vì sao da nổi mụn nước sâu

Để hiểu chàm tổ đỉa, cần bỏ ngay hình dung sai lệch rằng mụn nước là do tuyến mồ hôi bị tắc rồi ứ nước lại. Khi soi mô bệnh học vùng tổn thương, cái người ta thấy là hiện tượng phù gian bào: dịch rỉ ra và tụ lại trong khoảng giữa các tế bào của lớp thượng bì, các ổ dịch nhỏ này gom dần thành mụn nước ngay trong bề dày của da. Tuyến mồ hôi thực ra không hề bị viêm hay tắc. Vì lớp sừng ở lòng bàn tay bàn chân rất dày và chắc, mụn nước bị giữ nằm sâu, căng, trong, khó tự vỡ — khác hẳn mụn nước mỏng manh ở vùng da khác. Đó là lý do trong y văn hiện nay nhiều tác giả đề nghị gọi bằng cái tên mô tả trung thực hơn: chàm dạng mụn nước cấp và tái phát ở bàn tay bàn chân.

Vậy điều gì khởi động chuỗi phản ứng ấy? Điểm cốt lõi cần nắm là chàm tổ đỉa không có một nguyên nhân đơn độc, mà là một đáp ứng dạng chàm — một kiểu phản ứng chung mà làn da chọn để đáp lại nhiều tác nhân khác nhau. Nền tảng thường gặp là hàng rào bảo vệ da suy yếu và cơ địa viêm da dị ứng, khiến da dễ bị kích hoạt quá mức bởi những thứ mà da người khác chịu được. Trên nền đó, chỉ cần thêm một yếu tố châm ngòi là một đợt mụn nước có thể bùng ra.

Yếu tố tiếp xúc là nhóm quan trọng nhất cần rà. Dị ứng với kim loại như nickel, cobalt hay chromium — có trong trang sức, khóa kéo, dụng cụ, xi măng, đồ da thuộc — có thể làm khởi phát hoặc duy trì bệnh ở người đã mẫn cảm; một số trường hợp còn bùng lên sau khi ăn thực phẩm giàu các kim loại này, dù mối liên hệ đó còn đang bàn cãi. Bên cạnh dị ứng thật sự là kích ứng: bàn tay ngâm nước, xà phòng, hóa chất tẩy rửa thường xuyên do nghề nghiệp làm hàng rào da mòn dần, mở đường cho bệnh. Tăng tiết mồ hôi và thời tiết nóng ẩm không gây bệnh theo kiểu tắc tuyến, nhưng làm nặng thêm và giải thích vì sao bệnh hay rộ lên mùa hè.

Một cơ chế thú vị và hay bị bỏ sót là phản ứng từ xa với nấm, còn gọi là phản ứng dạng nấm. Khi bàn chân có ổ nấm kẽ đang hoạt động, hệ miễn dịch đôi khi nổi lên những mụn nước vô trùng ở lòng bàn tay như một phản ứng dội lại, dù bản thân bàn tay không hề nhiễm nấm. Trong tình huống này, điều trị dứt ổ nấm ở chân mới giúp bàn tay yên — một lý do vì sao bác sĩ hay xem cả bàn chân khi khám một ca mụn nước ở tay. Ngoài ra, căng thẳng tâm lý, thiếu ngủ và hút thuốc đều được ghi nhận làm bệnh dễ tái phát. Nhìn tổng thể, chàm tổ đỉa giống một ngã tư mà nhiều con đường khác nhau cùng dẫn tới, nên tìm ra con đường của riêng mình là bước đầu để kiểm soát.

Các thể lâm sàng và cách nhận biết

Đọc được bệnh theo đúng từng giai đoạn giúp người bệnh định vị được tình trạng của mình và chọn đúng thời điểm can thiệp.

Đợt mụn nước cấp

Đây là hình ảnh điển hình nhất. Trên nền da nhìn gần như bình thường, hàng loạt mụn nước nhỏ trong đột ngột mọc lên ở rìa hai bên ngón tay, kẽ ngón, lòng bàn tay, và có thể cả lòng bàn chân, thường khá đối xứng hai bên. Chúng chi chít như hạt tấm, ngứa nhiều, có khi kèm cảm giác căng tức. Đợt cấp này thường kéo dài khoảng hai đến ba tuần, sau đó mụn nước tự khô đi thay vì vỡ ra ngoài. Chính cảm giác ngứa dữ và vị trí ở rìa ngón là dấu hiệu khiến người bệnh dễ nhớ và mô tả lại.

Giai đoạn bong vảy, nứt nẻ và dày da

Khi các mụn nước khô lại, lớp da phía trên bong ra thành từng mảng vảy tròn, để lộ nền da đỏ hồng non nớt bên dưới. Ở người tái phát nhiều lần, vùng da này dày lên, khô ráp, hằn rõ các lằn chỉ tay và xuất hiện những vết nứt sâu ở đầu ngón, đau buốt mỗi khi cầm nắm hay tiếp xúc nước. Giai đoạn tưởng như nhẹ này lại ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt và công việc, nhất là với người phải dùng tay liên tục, và là lúc người bệnh dễ nản vì bôi thuốc mãi mà tay vẫn nứt ngứa.

Thể bọng nước lớn và các biến chứng

Ở một số ít trường hợp nặng, các mụn nước gom lại thành bọng nước to hơn, căng đau, gọi là thể bọng nước. Vì người bệnh ngứa và hay gãi, cào, chọc mụn nước, da dễ bị bội nhiễm vi khuẩn: khi đó tổn thương chuyển sang mụn mủ đục, sưng đỏ, đau tăng và có thể đóng vảy vàng mật ong. Khi bệnh lan tới quanh móng lâu ngày, móng có thể bị biến dạng, nổi gờ ngang hoặc rỗ. Những biểu hiện vượt khuôn thông thường như vậy là dấu hiệu nên đi khám thay vì tiếp tục tự xử trí.

Chẩn đoán phân biệt với các bệnh dễ nhầm

Nhiều bệnh khác cũng gây mụn nước, bong vảy hay ngứa ở bàn tay bàn chân, nhưng hướng điều trị lại khác hẳn — nhầm bệnh thường dẫn tới bôi sai thuốc và bệnh dai dẳng. Bảng sau đối chiếu những điểm giúp tách bệnh.

Trên thực tế, khâu tách chàm tổ đỉa với nấm là quan trọng nhất, vì bôi nhầm corticoid lên nấm sẽ làm nấm lan rộng và khó nhận ra hơn. Khi nghi ngờ, bác sĩ có thể soi tươi tìm sợi nấm trước khi quyết định hướng điều trị. Chủ đề nấm ở bàn chân được bàn kỹ trong bài nấm kẽ chân: dấu hiệu sớm và cách tránh lây trong nhà, còn kiểu tổn thương mủ dễ gây nhầm thì được phân tích trong bài vảy nến lòng bàn tay chân dễ nhầm chàm và nấm. Với người mà bệnh gắn rõ với nghề tiếp xúc hóa chất, bài viêm da do nickel khi đeo trang sức gây ngứa đỏ giúp hiểu thêm về dị ứng kim loại thường gặp.

Điều trị chàm tổ đỉa theo bậc

Vì không thể xóa bỏ cơ địa dễ phản ứng của da, điều trị chàm tổ đỉa nhắm vào những mục tiêu thực tế: dập nhanh đợt đang có, phục hồi hàng rào da, và tránh các yếu tố hay châm ngòi để đợt sau thưa và nhẹ hơn. Chọn bậc nào tùy mức độ nặng, tần suất tái phát và hoàn cảnh từng người.

Bậc một: nền tảng chăm sóc và corticoid bôi

Nền của mọi hướng điều trị là bảo vệ và phục hồi da tay. Điều này gồm giảm ngâm nước và tiếp xúc hóa chất tẩy rửa, đeo găng bảo hộ khi làm việc ướt — tốt hơn nữa là lót một lớp găng cotton mỏng bên trong găng cao su để mồ hôi không hầm lại — dùng kem dưỡng ẩm phục hồi hàng rào nhiều lần trong ngày, và tránh dị nguyên đã biết của mình. Khi đang có đợt cấp, corticoid bôi là thuốc chủ lực để cắt viêm và giảm ngứa. Một điểm mấu chốt hay bị làm sai: corticoid bôi ở lòng bàn tay bàn chân phải chọn loại đủ mạnh, chứ loại nhẹ như hydrocortisone gần như không thấm qua nổi lớp sừng rất dày nơi đây nên ít tác dụng. Corticoid mạnh chỉ dùng thành đợt ngắn, và nếu sau khoảng hai tuần bôi đúng mà không cải thiện thì cần xem lại chẩn đoán chứ không tăng liều vô hạn. Khi tổn thương rỉ dịch, việc đắp ẩm hay ngâm bằng dung dịch làm dịu theo hướng dẫn của bác sĩ giúp da mau khô hơn. Vì thuốc cần đúng cường độ và đúng thời gian mới an toàn, loại corticoid cụ thể và cách bôi phải được bác sĩ quyết định sau thăm khám trực tiếp.

Bậc hai: duy trì và truy tìm nguyên nhân

Với người tái phát thường xuyên, giai đoạn duy trì giữa các đợt quan trọng không kém đợt cấp. Thuốc ức chế calcineurin bôi như tacrolimus có thể dùng xen kẽ để giảm phụ thuộc corticoid khi cần kiểm soát lâu dài. Nếu có bội nhiễm vi khuẩn, cần xử lý nhiễm trùng trước. Song song, bác sĩ tìm và gỡ nguyên nhân nền: thử áp da để truy dị nguyên tiếp xúc như nickel, cobalt; điều trị dứt ổ nấm kẽ chân nếu nghi phản ứng dạng nấm; và rà lại thói quen nghề nghiệp làm da tay hao mòn. Ở một số nước đã có thêm thuốc bôi thế hệ mới nhóm ức chế men JAK cho chàm tay khó trị. Việc tìm đúng yếu tố duy trì bệnh nhiều khi mang lại thay đổi lớn hơn cả việc đổi thuốc.

Bậc ba: cho thể nặng, dai dẳng

Khi bệnh nặng, lan rộng, ảnh hưởng nhiều tới công việc và không đáp ứng các bước trên, bác sĩ có thể cân nhắc những hướng chuyên sâu hơn. Quang trị liệu chiếu tia cực tím khu trú vào bàn tay bàn chân là một lựa chọn cho thể mạn. Đợt bọng nước cấp nặng đôi khi cần một liệu trình corticoid đường uống ngắn để dập nhanh. Với chàm tay mạn tính nặng, dai dẳng, đã thất bại với corticoid bôi mạnh, thuốc uống alitretinoin được cân nhắc ở những nơi có lưu hành; các thử nghiệm ghi nhận khá nhiều người bệnh đạt được làn da sạch hoặc gần sạch, nhưng đây là thuốc kê đơn kèm không ít lưu ý, đặc biệt tuyệt đối tránh ở phụ nữ có khả năng mang thai. Trường hợp bệnh gắn với tăng tiết mồ hôi nhiều, tiêm botulinum toxin để giảm tiết mồ hôi tại chỗ có thể giúp một số người. Mọi hướng ở bậc ba đều phải cân đo riêng cho từng người, đặt cái được bên cạnh cái mất, và cần được bác sĩ theo dõi sát thay vì tự làm.

Tiên lượng và theo dõi lâu dài

Chàm tổ đỉa là bệnh lành tính về bản chất nhưng dai dẳng về diễn tiến. Ở nhiều người, bệnh đi theo chu kỳ những đợt bùng rồi lặng, nặng lên mùa nóng ẩm hay lúc căng thẳng, và có xu hướng dịu dần theo năm tháng khi da tay được chăm sóc tốt và các yếu tố châm ngòi được kiểm soát — tuy tốc độ này không giống nhau ở mọi người. Điều đáng lưu tâm không phải là chuyện còn tái phát hay không, vì tái phát từng đợt là đặc điểm của bệnh, mà là mức độ ảnh hưởng tới bàn tay khi phải cầm nắm, làm việc và sinh hoạt.

Vài điều cần theo dõi để can thiệp kịp: đợt bệnh lan rộng bất thường hoặc chuyển sang mụn mủ, đau tăng gợi ý bội nhiễm; các vết nứt sâu gây đau và cản trở công việc; hay tình trạng tái phát dày lên rõ dù đã tránh yếu tố kích ứng. Người bị chàm tổ đỉa kèm chàm tay mạn tính cầm tay nhiều nên được đánh giá cả yếu tố nghề nghiệp. Vì bệnh nằm chung trong phổ chàm ở bàn tay, bài chàm tay: vì sao bôi thuốc mãi vẫn nứt ngứa nói kỹ hơn về lý do phục hồi hàng rào da mới là chuyện quyết định thành bại về lâu dài. Kiểm soát được tới đâu còn phụ thuộc cơ địa, độ nặng và sự kiên trì chăm sóc da mỗi ngày.

Khi nào nên đi khám da liễu?

Nhiều đợt nhẹ có thể dịu đi khi chăm sóc da tốt, song một số tình huống cần được bác sĩ xem xét thay vì cứ tự bôi thuốc kéo dài.

• Mụn nước lan rộng, thành bọng nước lớn, hoặc chuyển sang mụn mủ đau: có thể cần thuốc mạnh hơn hoặc xử lý bội nhiễm.
• Bôi corticoid đúng cách khoảng hai tuần mà không cải thiện: cần xem lại chẩn đoán, loại trừ nấm hay viêm da tiếp xúc.
• Bệnh gây nứt nẻ, đau, cản trở cầm nắm và công việc: nên có kế hoạch điều trị và bảo vệ da tay bài bản.
• Tái phát dày lên dù đã tránh yếu tố kích ứng, hoặc kèm nấm kẽ chân, tổn thương móng: cần tìm và gỡ nguyên nhân nền.
• Không chắc là chàm tổ đỉa hay nấm, vảy nến, ghẻ: nên khám để đi đúng hướng điều trị ngay từ đầu.

Câu hỏi thường gặp về chàm tổ đỉa

Nguồn tham khảo

• eMedicine/Medscape — Dyshidrotic Eczema (Pompholyx) Treatment & Management: corticoid bôi mạnh là bước đầu, mốc đánh giá lại sau hai tuần, và vai trò của alitretinoin cho chàm tay mạn nặng.
• DermNet — Vesicular hand/foot eczema (Pompholyx): mô bệnh học phù gian bào, các yếu tố khởi phát và chẩn đoán phân biệt.
• National Eczema Society — Pompholyx (dyshidrotic) eczema: hướng chăm sóc, bảo vệ da tay và khi nào cần khám.
• American Academy of Dermatology (AAD) — thông tin cho người bệnh về chàm dạng mụn nước ở bàn tay bàn chân: yếu tố kích ứng, dưỡng ẩm và bảo vệ da.

Chàm tổ đỉa là câu chuyện của một làn da dễ phản ứng, nổi lên từng đợt mụn nước sâu quen thuộc ở rìa ngón tay và lòng bàn tay bàn chân. Khi nắm được bản chất bệnh, người bệnh sẽ bớt hoang mang, thôi tìm cách chọc vỡ hay chà xát, và nhận ra chăm sóc hàng rào da cùng việc gỡ đúng yếu tố châm ngòi mới là chìa khóa lâu dài. Nếu bạn bị mụn nước và bong nứt ở tay chân tái đi tái lại, đợt bệnh nặng hoặc không chắc là chàm hay nấm, hãy để bác sĩ khám và tư vấn hướng điều trị phù hợp. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.