MỤN TRỨNG CÁ Ở PHỤ NỮ TUỔI TRƯỞNG THÀNH: NHẬN DIỆN VÀ ĐIỀU TRỊ

Mụn trứng cá ở phụ nữ trưởng thành là tình trạng còn hoạt động hoặc mới xuất hiện ở phụ nữ từ 25 tuổi trở lên. Cơ chế nền vẫn gồm bốn khâu: tuyến bã tăng tiết, lỗ chân lông sừng hóa bít lại tạo nhân mụn (comedone), vi khuẩn thường trú phát triển và phản ứng viêm tại chỗ.

Khác biệt nằm ở nền da: giữ ẩm kém dần, hàng rào bảo vệ dễ tổn thương, nên da phản ứng mạnh với sản phẩm bào mòn mà tuổi dậy thì chịu được.

Hai kiểu thường gặp

• Kiểu dai dẳng: mụn có từ tuổi dậy thì rồi kéo dài liên tục sang tuổi trưởng thành. Nhiều nghiên cứu ghi nhận kiểu này gặp nhiều hơn, tuy tỉ lệ thay đổi giữa các nhóm dân số.
• Kiểu khởi phát muộn: trước đó da sạch, sau 25 tuổi mới nổi, thường đi cùng một mốc thay đổi rõ như ngưng thuốc tránh thai, sinh con hoặc đổi sản phẩm dưỡng da.

Tuyến bã và nội tiết

Tuyến bã nhờn chịu điều khiển của nhóm nội tiết tố androgen. Nhiều người nghĩ phải có nội tiết tố tăng cao trong máu mới nổi mụn. Thực tế phần lớn phụ nữ bị mụn nội tiết có xét nghiệm bình thường; vấn đề nằm ở độ nhạy của chính tuyến bã tại da. Đó là lý do mụn bùng vào tuần trước kỳ kinh rồi dịu lại sau đó.

Những yếu tố ngoài nội tiết

• Mỹ phẩm gây bít tắc: kem nền dày, kem chống nắng kết cấu nặng, dầu dưỡng, sản phẩm dưỡng tóc dính xuống trán.
• Thuốc đang dùng: một số thuốc nội tiết, thuốc hướng thần, thuốc chống động kinh và corticoid có thể làm mụn nặng lên.
• Căng thẳng, thiếu ngủ: đẩy hoạt động tuyến bã lên gián tiếp.
• Chăm da quá tay: rửa mặt nhiều lần, tẩy tế bào chết liên tục, chấm cồn lên nốt mụn.
• Khẩu phần: nhiều đường hấp thu nhanh và sữa tách béo liên quan tới mức độ mụn ở một số người.

Mụn trứng cá ở nhóm tuổi này tập trung ở vùng chữ U: hai bên cằm, quanh miệng, dọc xương hàm và cổ trên. Trán và mũi ít tổn thương hơn hẳn so với tuổi dậy thì.

Kiểu tổn thương

• Sẩn viêm và nốt sâu: nổi gồ, đỏ, sờ đau, nằm sâu dưới da, tồn tại nhiều ngày mới xẹp.
• Ít nhân mụn nhìn thấy: đầu đen và đầu trắng thưa hơn tuổi dậy thì.
• Bùng theo chu kỳ: nặng lên khoảng một tuần trước kỳ kinh, lặp lại ở cùng vài vị trí.
• Vết thâm lâu tan: nốt lặn đi để lại dát nâu hoặc đỏ kéo dài hàng tháng.

Tổn thương khu trú ở cằm và quai hàm là gợi ý mạnh cho kiểu hình này, nhưng vẫn cần khám để loại trừ các bệnh da có hình thái gần giống.

Bốn tình trạng dưới đây cùng gây sẩn đỏ ở nửa dưới mặt nhưng hướng xử trí khác hẳn mụn trứng cá. Dùng thuốc trị mụn trứng cá cho chúng thường làm da nặng thêm.

Riêng trứng cá đỏ rất hay bị điều trị nhầm kéo dài, vì thấy sẩn đỏ là nhiều người mua thuốc trị mụn về bôi.

Không phải ai bị mụn trứng cá cũng cần xét nghiệm. Chỉ định đặt ra khi có thêm dấu hiệu gợi ý nội tiết tố nam hoạt động mạnh:

• Kinh nguyệt thưa hoặc không đều kéo dài nhiều tháng.
• Rậm lông ở mặt, quanh núm vú, đường giữa bụng.
• Tóc thưa vùng đỉnh đầu theo kiểu hói nam giới.
• Mụn khởi phát đột ngột, nặng nhanh hoặc không đáp ứng sau nhiều tháng điều trị đúng cách.
• Vùng da sẫm màu dày lên ở gáy, nách, bẹn.

Khi có chỉ định, xét nghiệm nội tiết cần lấy máu đúng khoảng ngày của chu kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ, vì sai thời điểm sẽ cho kết quả khó diễn giải.

Phác đồ được xây dựa trên mức độ nặng và trên việc da có dấu hiệu nội tiết hay không, theo các khuyến cáo đang áp dụng. Thuốc kê đơn nêu dưới đây chỉ dùng khi có toa của bác sĩ da liễu sau buổi khám trực tiếp.

Thuốc bôi

• Dẫn xuất vitamin A bôi: nền tảng điều trị, tác động vào khâu sừng hóa để chống tạo nhân mụn. Da trưởng thành nên bắt đầu thưa rồi tăng dần, xem thêm cách vượt giai đoạn retinoid đẩy mụn.
• Benzoyl peroxide: diệt khuẩn tại chỗ, thường phối hợp để giảm nguy cơ vi khuẩn đề kháng.
• Azelaic acid: vừa tác động lên nhân mụn vừa làm sáng vết thâm, dung nạp tốt trên da nhạy cảm.
• Kháng sinh bôi: chỉ dùng phối hợp, trong thời gian giới hạn.

Thuốc uống

• Kháng sinh đường uống: cho thể viêm trung bình đến nặng, dùng có thời hạn rồi chuyển về thuốc bôi.
• Nhóm kháng nội tiết tố nam: hợp với kiểu mụn vùng hàm cằm bùng theo chu kỳ. Là thuốc kê đơn, không dùng khi mang thai hoặc có kế hoạch mang thai; việc cần xét nghiệm máu theo dõi hay không do bác sĩ quyết định sau thăm khám.
• Thuốc tránh thai phối hợp: một lựa chọn cho người có nhu cầu tránh thai đồng thời, sau khi bác sĩ cân nhắc chống chỉ định.
• Isotretinoin đường uống: đặt ra với thể nặng, thể để lại sẹo hoặc không đáp ứng các hướng trên; bắt buộc tránh thai nghiêm ngặt suốt liệu trình.

Khi mang thai và cho con bú

Nhóm dẫn xuất vitamin A và một số kháng sinh bị loại khỏi phác đồ giai đoạn này. Hoạt chất thay thế nằm ở bài trị mụn khi mang thai. Người đang có kế hoạch có con nên báo trước để bác sĩ chọn hướng khác ngay từ đầu.

• Rửa mặt hai lần mỗi ngày bằng sản phẩm dịu nhẹ, không chà xát bằng máy rửa mặt hay hạt scrub.
• Dưỡng ẩm đều đặn: da đang dùng thuốc bôi cần lớp dưỡng để theo được liệu trình.
• Chống nắng mỗi sáng bằng sản phẩm ghi nhãn không gây nhân mụn (non-comedogenic); cách chọn xem ở bài kem chống nắng cho da mụn.
• Không tự nặn nốt viêm sâu: nặn làm tổn thương lan xuống dưới và là nguyên nhân hàng đầu của sẹo lõm.

Phân biệt vết thâm với sẹo

Trên da người Việt, vết thâm sau viêm (post-inflammatory hyperpigmentation) thường đậm và dai hơn so với da sáng màu.

• Dát nâu hoặc đỏ phẳng: là vết thâm, mờ dần theo thời gian nếu che nắng kỹ.
• Vết lõm hoặc gồ: là sẹo thật, cần can thiệp riêng, xem các lựa chọn cho sẹo rỗ sau mụn. Việc xử lý sẹo chỉ nên bắt đầu khi mụn viêm đã lắng.

• Có nốt viêm sâu, đau, để lại vết lõm: cần điều trị sớm để hạn chế sẹo vĩnh viễn.
• Tự dùng sản phẩm không kê đơn trên 8 tuần không chuyển biến: nên khám để đổi hướng.
• Mụn trứng cá kèm kinh nguyệt không đều, rậm lông hoặc rụng tóc: cần đánh giá nội tiết.
• Mụn khởi phát đột ngột sau khi dùng thuốc mới: mang toa thuốc đi khám.
• Đang mang thai, cho con bú hoặc chuẩn bị có con: cần chọn hoạt chất phù hợp.
• Mụn ảnh hưởng tới giấc ngủ, công việc, tâm lý: lý do chính đáng, không cần chờ da nặng hơn.

Buổi khám gồm soi da, hỏi tiền sử dùng thuốc và mỹ phẩm, đánh giá chu kỳ kinh, từ đó mới chốt phác đồ. Mang theo ảnh chụp da lúc nặng nhất giúp bác sĩ hình dung diễn tiến.

• Reynolds R.V. và cộng sự — Guidelines of care for the management of acne vulgaris, Journal of the American Academy of Dermatology 2024;90(5):1006.e1–1006.e30.
• Bộ Y tế — Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh da liễu (bài Trứng cá), Quyết định số 75/QĐ-BYT ngày 13/01/2015.
• Santer M. và cộng sự — Effectiveness of spironolactone for women with acne vulgaris (SAFA): double blind, placebo controlled, phase 3 randomised trial, BMJ 2023;381:e074349 (410 phụ nữ trưởng thành).
• Bagatin E. và cộng sự — Adult female acne: a guide to clinical practice, Anais Brasileiros de Dermatologia 2019;94(1):62–75.
• Goulden V., Clark S.M., Cunliffe W.J. — Post-adolescent acne: a review of clinical features, British Journal of Dermatology 1997;136(1):66–70 (200 người bệnh).

Nếu bạn đang bị mụn trứng cá vùng cằm và quai hàm kéo dài, tái đi tái lại theo chu kỳ, hoặc đã tự dùng nhiều sản phẩm mà da không cải thiện, hãy đi khám để được đánh giá đúng kiểu hình và chọn phác đồ phù hợp. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.