SẸO LỒI SAU MỤN Ở NGỰC, VAI, HÀM: CƠ CHẾ VÀ DỰ PHÒNG

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Sẹo lồi sau mụn là gì và vì sao hay ở ngực, vai, hàm

Sẹo lồi sau mụn (post-acne keloid) là cục sẹo cứng, đỏ hoặc nâu, mọc lên từ chỗ một nốt mụn viêm đã lành rồi cứ lan rộng ra ngoài nốt mụn đó. Nếu sẹo rỗ là da bị mất mô thì sẹo lồi ngược lại, là da tạo mô quá nhiều. Sẹo lồi sau mụn gần như chỉ xuất hiện ở ngực trước, mặt trước vai, lưng trên và dọc góc hàm, còn ở má, trán thì mụn thường chỉ để lại sẹo rỗ hoặc vết gồ nhỏ tự xẹp.

Đối tượng hay gặp nhất là nam giới trẻ có mụn ở thân mình, nhất là mụn dạng cục, dạng nang và để lâu không điều trị. Đây là biến chứng không nhiều người mắc, nhưng ai mắc thì rất khó chịu vì sẹo ngứa, lan dần và ở vùng khó che. Cách trị mụn thân mình nói chung đã có trong bài mụn lưng và ngực.

Vì sao cùng một loại mụn mà ở ngực lại thành sẹo lồi

Mụn viêm sâu làm tổn thương lớp da sâu

Mụn đầu đen hay mụn mủ nhỏ chỉ ở nông nên không để sẹo lồi. Mụn dạng cục và dạng nang (nodulocystic acne) thì khác: nang lông bị vỡ vào sâu trong da, chất bã, vi khuẩn và mảnh sừng tràn ra mô xung quanh, tạo một ổ viêm kéo dài nhiều tuần. Nặn mụn bằng tay hay dụng cụ không sạch còn đẩy mọi thứ xuống sâu hơn và làm ổ viêm rộng ra.

Da ngực, vai, hàm bị kéo căng suốt ngày

Da vùng xương ức bị kéo giãn theo mỗi nhịp thở và động tác dang tay, da vai chịu lực khi vận động cánh tay, da góc hàm bị kéo khi nhai và nói. Các tế bào tạo sẹo, gọi là nguyên bào sợi (fibroblast), phản ứng với lực kéo bằng cách đắp thêm collagen. Đó là lý do cùng một nốt mụn nang, ở má chỉ để sẹo rỗ mà ở ngực lại thành sẹo lồi.

Cơ địa và những thứ cộng thêm

Tuổi dậy thì và những năm hai mươi, lúc mụn hoạt động mạnh nhất, cũng là lúc cơ địa dễ tạo sẹo lồi nhất. Người có người ruột thịt bị sẹo lồi, hoặc da sẫm màu, có nguy cơ cao hơn. Mồ hôi, ma sát từ ba lô, dây áo, thói quen cạo lông ngực làm nang lông viêm lặp đi lặp lại và mỗi đợt viêm là một cơ hội cho sẹo mới.

Các kiểu sẹo lồi sau mụn thường gặp

Kiểu hay gặp nhất là nhiều nốt sẹo nhỏ cứng rải rác ở ngực và vai, mỗi nốt từ một cái mụn cũ, hay ngứa từng cơn và đỏ lên khi nóng. Kiểu nặng hơn là các nốt hợp lại thành mảng gồ hình cánh bướm dọc giữa ngực, bờ lan ra như càng cua, thường khó trị nhất. Ở góc hàm, sẹo lồi là khối gồ dọc đường viền hàm, dễ nhầm với mụn nang chưa lành. Còn nếu vết gồ nằm gọn ngay trên nền nốt mụn và xẹp dần trong vòng một năm thì đó là sẹo phì đại, tiên lượng tốt hơn hẳn.

Một bệnh cần tách riêng là viêm nang lông sẹo lồi vùng gáy (acne keloidalis nuchae), tức các cục cứng ở gáy sau cạo tóc sát. Dù mang tên sẹo lồi, đây thực ra là một dạng viêm nang lông xơ hóa và người mắc không hẳn có cơ địa sẹo lồi ở nơi khác. Bệnh này đã có bài riêng về acne keloidalis nuchae.

Đừng nhầm với những tình trạng này

Điều trị theo từng bước

Bước đầu tiên: kiểm soát mụn, vì mỗi nốt mới là một sẹo mới

Trị sẹo khi mụn nang vẫn đang mọc là việc không có điểm dừng. Với mụn cục, nang ở thân mình, bác sĩ thường phải dùng thuốc toàn thân, kể cả isotretinoin đường uống, được kê và theo dõi xét nghiệm định kỳ. Người có cơ địa sẹo lồi nên được trị mụn mạnh tay ngay từ mức trung bình, không chờ mụn nặng.

Tiêm corticoid vào từng nốt sẹo

Với các nốt và mảng nhỏ ở ngực vai, tiêm corticoid vào từng tổn thương cách vài tuần một lần là cách chính. Sẹo nhiều và dày ở giữa ngực thường cần phối hợp thêm 5-FU để mạnh tay hơn với sẹo mà vẫn bớt được corticoid, tránh làm mỏng vùng da ngực. Vì phải tiêm nhiều điểm, bác sĩ thường chia đợt và ưu tiên những nốt đang ngứa, đang lớn.

Laser và silicone hỗ trợ

Laser mạch máu giúp sẹo bớt đỏ, bớt ngứa và trưởng thành nhanh hơn; laser CO2 vi điểm giúp làm phẳng và mở đường cho thuốc thấm vào sẹo. Gel silicone bôi ngày hai lần liên tục nhiều tháng là nền cho mọi bước, nhất là ở vùng ngực khó dán miếng silicone. Nếu bạn đang hoặc vừa uống isotretinoin, không nhất thiết phải chờ nửa năm mới được tiêm hay làm laser vi điểm như quan niệm cũ; bác sĩ sẽ cân nhắc theo loại thủ thuật và tình trạng da.

Phẫu thuật: rất ít khi cần

Sẹo lồi sau mụn thường là nhiều nốt nhỏ nên hiếm khi mổ. Sẹo đơn độc lớn ở vai hoặc hàm có thể cắt, nhưng phải có tiêm hay xạ trị đi theo sau mổ, vì chỉ cắt thì gần như chắc chắn mọc lại. Sơ đồ phối hợp đầy đủ nằm trong bài điều trị sẹo lồi đa mô thức.

Phòng sẹo lồi ngay trong lúc trị mụn

Với người có cơ địa sẹo lồi, mục tiêu không chỉ là hết mụn mà là không để nốt mụn nào viêm sâu quá hai tuần. Bốn việc nên làm: trị mụn sớm và đủ mạnh; tuyệt đối không nặn mụn thân mình; bôi gel silicone ngay khi nốt mụn vừa lành và còn đỏ, không chờ gồ lên; mặc áo cotton rộng, tránh ba lô nặng và cạo lông ngực. Khi thấy nốt nào cứng lên và ngứa trong một hai tháng sau lành, đi tiêm sớm một hai mũi lúc sẹo còn nhỏ vừa rẻ vừa hiệu quả hơn nhiều so với xử lý cả mảng sẹo đã thành hình.

Kết quả có thể mong đợi

Sẹo lồi ở ngực và vai thuộc nhóm đáp ứng chậm vì nằm ở vùng da bị kéo căng và người bệnh thường vẫn còn mụn. Sau nửa năm đến một năm điều trị, kết quả hợp lý là sẹo mềm, phẳng hơn, hết ngứa và nhạt màu, nhưng dấu vết vẫn còn và có thể gồ lại nếu mụn tái phát hoặc ngưng silicone sớm. Tái khám đều trong năm đầu, giữ mụn ổn định và xử lý sớm tổn thương mới là cách giữ kết quả.

Khi nào nên đi khám

• Nốt mụn ở ngực, vai, hàm đã lành nhưng để lại cục cứng ngứa và cục đó lớn dần.
• Mụn thân mình dạng cục, nang tái đi tái lại ở người có người thân bị sẹo lồi.
• Tự bôi thuốc hoặc nặn mụn lưng ngực nhiều tháng mà không đỡ.
• Đã tiêm hoặc laser sẹo ở nơi khác nhưng sẹo mọc lại, hoặc quanh chỗ tiêm có vết lõm hay mảng trắng.

Những câu hỏi thường gặp về sẹo lồi sau mụn

01 Vì sao mụn ở má chỉ để sẹo rỗ mà ở ngực lại thành sẹo lồi?

Da ngực, vai và góc hàm bị kéo căng liên tục khi thở, vận động và nhai, còn da má tương đối yên. Lực kéo liên tục giữ ổ viêm không tắt và kích thích da tạo sẹo quá mức, nên cùng một loại mụn mà kết quả khác nhau theo vị trí.

02 Đang uống isotretinoin có tiêm sẹo lồi được không?

Thường được. Quan niệm phải chờ nửa năm sau isotretinoin mới được làm thủ thuật đã được xem lại; tiêm corticoid vào sẹo là thủ thuật rất nhẹ. Quyết định cụ thể do bác sĩ cân nhắc theo tình trạng da của bạn.

03 Sẹo lồi sau mụn có tự xẹp không?

Vết gồ nằm gọn trên nốt mụn có thể xẹp dần trong vòng một năm, nhưng sẹo lồi thật lan rộng ra ngoài nốt mụn thì không tự hết. Tiêm sớm khi sẹo còn nhỏ và đang ngứa cho kết quả tốt hơn nhiều so với sẹo đã chai cứng lâu năm.

04 Người có cơ địa sẹo lồi nên trị mụn thế nào?

Trị sớm và đủ mạnh ngay từ mức trung bình, tuyệt đối không nặn mụn thân mình, bôi gel silicone ngay khi nốt mụn vừa lành, giảm ma sát và nhiệt ở ngực vai, và đi tiêm sớm khi nốt nào cứng lên trong một hai tháng sau lành.

Nguồn tham khảo

• Bộ Y tế — Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh da liễu, Quyết định 75/QĐ-BYT ngày 13/01/2015, chương Trứng cá.
• Layton A.M., Henderson C.A., Cunliffe W.J. — A clinical evaluation of acne scarring and its incidence, Clinical and Experimental Dermatology 1994;19:303–308 (185 người bệnh).
• Tan J., Kang S., Leyden J. — Prevalence and risk factors of acne scarring among patients consulting dermatologists in the USA, Journal of Drugs in Dermatology 2017;16(2):97–102 (1.972 người bệnh).
• Ogawa R. và cộng sự — The relationship between skin stretching/contraction and pathologic scarring, Wound Repair and Regeneration 2012;20:149–157 (1.500 sẹo lồi); Ogawa R. — International Journal of Molecular Sciences 2017;18(3):606.
• Ung C.Y. và cộng sự — Comorbidities of keloid and hypertrophic scars among participants in UK Biobank, JAMA Dermatology 2023;159(2):172–181 (230.078 người).
• Spring L.K. và cộng sự — Isotretinoin and timing of procedural interventions: a systematic review with consensus recommendations, JAMA Dermatology 2017;153(8):802–809; Waldman A. và cộng sự — ASDS consensus, Dermatologic Surgery 2017;43(10):1249–1262.
• Jin R. và cộng sự — Laser therapy for prevention and treatment of pathologic excessive scars, Plastic and Reconstructive Surgery 2013;132(6):1747–1758 (28 thử nghiệm, 919 người bệnh).
• Gold M.H. và cộng sự — Updated international clinical recommendations on scar management: part 2, Dermatologic Surgery 2014;40(8):825–831; Ogawa R. — Plastic and Reconstructive Surgery 2022;149(1):79e–94e.
• Ogunbiyi A. — Acne keloidalis nuchae: prevalence, impact, and management challenges, Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology 2016;9:483–489.

Sẹo lồi sau mụn ở ngực, vai và hàm là biến chứng phần lớn phòng được nếu mụn được kiểm soát sớm và tổn thương mới được xử lý khi còn nhỏ. Nếu bạn có mụn thân mình để lại cục cứng ngứa đang lớn dần, hoặc có người thân bị sẹo lồi và đang bị mụn cục nang, hãy đến khám để được lên kế hoạch trị mụn và phòng sẹo song song. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.