SILICONE VÀ BĂNG ÉP DỰ PHÒNG SẸO LỒI: BẰNG CHỨNG ĐẾN ĐÂU

Không phải thương tổn nào cũng cần dự phòng tích cực. Chỉ định đặt ra khi người bệnh mang sẵn yếu tố nguy cơ, vì nhóm này có tỷ lệ tiến triển thành sẹo bệnh lý cao hơn hẳn.

Nhóm cần dự phòng ngay từ khi liền da

• Tiền sử bản thân hoặc gia đình: đã từng có sẹo lồi, sẹo phì đại, hoặc người thân trực hệ mắc sẹo lồi — yếu tố cơ địa mạnh nhất.
• Da sẫm màu: týp da sẫm có nguy cơ sẹo lồi cao hơn hẳn.
• Vị trí giải phẫu nguy cơ: trước xương ức, vai, góc hàm, vành tai — vùng chịu lực căng da lớn hoặc hay cọ xát.
• Thương tổn liền chậm: quá hai tuần chưa khô liền, có nhiễm khuẩn hoặc viêm kéo dài.
• Giai đoạn nội tiết hoạt động: tuổi dậy thì và thai kỳ làm mô sẹo tăng sinh mạnh.

Người nguy cơ thấp, đường mổ ở vùng da chùng và liền tốt, thường chỉ cần chăm sóc thường quy kèm theo dõi. Phân biệt hai nhóm sẹo và hướng xử trí nêu trong bài sẹo lồi và sẹo phì đại.

Silicone giữ nước cho lớp sừng của sẹo non

Lớp sừng phủ trên sẹo non chưa hoàn chỉnh nên mất nước qua thượng bì (transepidermal water loss) rất nhanh. Khô kéo dài duy trì tín hiệu "vết thương chưa lành", khiến nguyên bào sợi bên dưới tiếp tục tổng hợp collagen quá mức. Silicone tạo màng bán thấm giữ nước trong thượng bì, tắt tín hiệu đó, đồng thời ổn định nhiệt độ bề mặt và giảm ma sát lên thương tổn.

Băng ép làm giảm tưới máu và triệt lực căng

Áp lực duy trì liên tục ép các vi mạch trong mô sẹo, giảm tưới máu nên tốc độ tổng hợp collagen chậm lại, đồng thời giữ hai mép sẹo khỏi bị kéo giãn — lực căng cơ học tại chỗ là yếu tố kích thích sẹo lồi mạnh nhất. Hạn chế: chỉ thực hiện được ở nơi có điểm tựa như chi, thân mình và vành tai; mặt và cổ gần như không áp dụng được.

Silicone: hiệu quả vừa phải, chất lượng bằng chứng còn thấp

Các tổng kết hệ thống lớn cho thấy ở nhóm nguy cơ cao, silicone dùng đúng cách giảm khoảng một nửa khả năng hình thành sẹo bất thường; với thương tổn đã có, sẹo mỏng và nhạt màu hơn. Tuy nhiên chính các tổng kết đó ghi nhận chất lượng nghiên cứu còn thấp, nghĩa là mức hiệu quả chưa được đo chắc chắn.

Dù vậy, các hướng dẫn điều trị hiện nay vẫn xếp silicone ở hàng đầu trong dự phòng sẹo lồi: gần như không có tác dụng không mong muốn, chi phí thấp, người bệnh dung nạp tốt và tự dùng được tại nhà. Bằng chứng yếu không đồng nghĩa với không hiệu quả, mà là chưa được lượng giá chính xác.

Băng ép: bằng chứng mỏng hơn, chỉ định chọn lọc

Với băng ép, mức hiệu quả ghi nhận được nhỏ và chưa ổn định; một số tổng kết kết luận dữ liệu chưa đủ để khuyến cáo dùng thường quy. Vì vậy băng ép giữ vai trò bổ sung, chỉ định tập trung vào sẹo bỏng diện rộng ở chi và thân mình, sẹo lồi vành tai sau phẫu thuật với khuyên ép, cùng thương tổn ở vị trí có điểm tựa. Khi đã chỉ định thì phải đủ chặt, mang gần như suốt ngày, duy trì sáu đến mười hai tháng.

Ba dạng dưới đây không thay thế nhau mà phục vụ các vị trí giải phẫu khác nhau. Vì tuân thủ đủ giờ mới quyết định kết quả, dạng hợp sinh hoạt của người bệnh thường hiệu quả hơn dạng "mạnh" nhưng bỏ dở.

Sai thời điểm bắt đầu

Bôi silicone lên thương tổn còn hở hoặc còn vảy tiết gây bí tắc và tăng nguy cơ nhiễm khuẩn. Ngược lại, chờ sẹo gồ lên mới bắt đầu là đã bỏ qua hai tháng có giá trị nhất. Mốc đúng là khi bề mặt khô và liền hoàn toàn, thường khoảng hai tuần sau phẫu thuật, hoặc khi thương tổn viêm do mụn vừa lành.

Không đủ giờ mỗi ngày và ngừng quá sớm

Bôi gel một lần mỗi ngày, hoặc dán tấm vài giờ rồi ngừng sau ba tuần vì sẹo vẫn đỏ, là kiểu dùng không đạt ngưỡng tác dụng. Sẹo còn đỏ ở tháng thứ hai là diễn biến bình thường của giai đoạn tăng sinh, không phải dấu hiệu thất bại. Các hướng dẫn hiện nay thống nhất mang tối thiểu nửa ngày, tốt hơn là gần như cả ngày, duy trì hai đến sáu tháng tùy mức nguy cơ.

Kỳ vọng silicone làm xẹp khối sẹo đã xơ hóa

Với sẹo lồi đã cứng chắc, silicone chỉ làm thương tổn mềm hơn, giảm ngứa và giảm đỏ. Khối sẹo cần tiêm corticoid nội thương tổn, laser hoặc phẫu thuật có bổ trợ theo hướng điều trị đa mô thức; silicone khi đó đóng vai trò nền để duy trì kết quả sau can thiệp.

Bỏ qua các yếu tố làm nặng tại chỗ

Vận động mạnh sớm làm đường mổ chịu lực căng; phơi nắng trực tiếp lên sẹo non, nhiễm khuẩn, tự bóc vảy tiết và thoa chế phẩm không rõ thành phần đều duy trì viêm tại chỗ. Silicone không bù được những yếu tố này.

Dự phòng sẹo lồi bằng silicone và băng ép làm giảm nguy cơ chứ không loại bỏ được nguy cơ. Người có cơ địa sẹo lồi mạnh vẫn có thể hình thành thương tổn dù tuân thủ đúng; mức đáp ứng thay đổi theo vị trí giải phẫu, týp da, độ sâu vết thương và thời điểm bắt đầu.

Vì vậy tái khám vào tháng thứ nhất và tháng thứ ba là một phần của kế hoạch dự phòng. Nếu thương tổn dày lên, ngứa tăng hoặc đỏ đậm dần, bác sĩ có thể chỉ định tiêm corticoid nội thương tổn liều thấp ngay khi còn dễ can thiệp, thay vì chờ khối sẹo ổn định.

• Trước hoặc ngay sau can thiệp có nguy cơ: sắp phẫu thuật, vừa mổ, vừa bỏng hoặc vừa xỏ khuyên, kèm tiền sử sẹo lồi của bản thân hay người thân.
• Dự phòng đúng nhưng thương tổn vẫn tiến triển: sau một đến hai tháng dùng đủ giờ mà sẹo vẫn dày lên, ngứa nhiều hoặc lan quá ranh giới vết thương ban đầu.
• Phản ứng tại chỗ: da dưới tấm silicone viêm, nổi sẩn mụn, ngứa rát — cần đổi sang dạng gel hoặc điều chỉnh cách dùng.
• Sẹo cũ đã gồ cứng: sẹo mổ lấy thai, mổ tuyến giáp hoặc sẹo vùng ngực đã xơ hóa, cần đánh giá còn chỉ định dự phòng hay phải chuyển sang điều trị.

1. O'Brien L., Jones D.J. — Silicone gel sheeting for preventing and treating hypertrophic and keloid scars, Cochrane Database of Systematic Reviews 2013;(9):CD003826 (20 thử nghiệm, 873 người).
2. Harris I.M. và cộng sự — Pressure-garment therapy for preventing hypertrophic scarring after burn injury, Cochrane Database of Systematic Reviews 2024;1:CD013530 (15 nghiên cứu, 1.179 người).
3. Anzarut A. và cộng sự — The effectiveness of pressure garment therapy for the prevention of abnormal scarring after burn injury: a meta-analysis, Journal of Plastic, Reconstructive and Aesthetic Surgery 2009;62(1):77–84 (6 thử nghiệm, 316 sẹo).
4. Monstrey S. và cộng sự — Updated scar management practical guidelines, Journal of Plastic, Reconstructive and Aesthetic Surgery 2014;67:1017–1025.
5. Nast A. và cộng sự — S2k guidelines for the therapy of pathological scars: update 2020, Journal of the German Society of Dermatology 2021;19(2):312–327.
6. Ogawa R. — Keloid and hypertrophic scars are the result of chronic inflammation in the reticular dermis, International Journal of Molecular Sciences 2017;18(3):606.
7. Bệnh viện Da liễu Trung ương — Điều trị sẹo lồi và sẹo phì đại, dalieu.vn, 2021.