SẸO LỒI NGỨA VÀ ĐAU: CƠ CHẾ THẦN KINH VÀ CÁCH KIỂM SOÁT

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Sẹo lồi ngứa và đau: triệu chứng hay bị xem nhẹ

Sẹo lồi ngứa và đau là hai triệu chứng đi kèm khối sẹo chứ không phải cảm giác tưởng tượng, và với nhiều người, sẹo lồi ngứa còn khó chịu hơn cả hình dáng sẹo. Ngứa thường ở rìa sẹo, nơi sẹo đang lớn; đau và châm chích hay ở giữa khối sẹo dày. Các khảo sát về chất lượng sống của người bị sẹo lồi cho thấy đau và ngứa ảnh hưởng đến sinh hoạt và giấc ngủ nhiều hơn cả kích thước hay vị trí sẹo. Vì thế điều trị sẹo lồi không chỉ nhắm làm sẹo phẳng mà còn phải làm hết triệu chứng, và thường triệu chứng giảm trước cả khi sẹo xẹp.

Vì sao một khối mô sẹo lại ngứa và đau

Dây thần kinh nhỏ bị kẹp trong sẹo

Khi da lành, các sợi thần kinh cảm giác nhỏ (small nerve fiber) mọc lại vào vùng sẹo, nhưng ở sẹo lồi chúng mọc lộn xộn, chỗ dày đặc chỗ thưa thớt, và bị kẹp trong các bó collagen cứng. Những sợi này nhạy cảm với kéo giãn và nhiệt, phát tín hiệu ngứa hoặc đau ngay cả với kích thích nhẹ. Đây là kiểu ngứa thần kinh (neuropathic itch), cùng nhóm với ngứa sau zona, nên thuốc kháng histamine thông thường ít tác dụng.

Tế bào gây dị ứng tập trung nhiều trong sẹo

Mô sẹo lồi chứa nhiều tế bào mast (mast cell), loại tế bào giải phóng histamine, hơn da lành. Khi bị nóng, đổ mồ hôi, cọ xát hay căng thẳng, chúng phóng thích các chất làm mạch giãn, mô sưng và dây thần kinh bị kích thích thêm. Tế bào mast cũng thúc đẩy da tạo thêm collagen, thành vòng luẩn quẩn giữa ngứa và sẹo lớn.

Sẹo càng hoạt động càng ngứa

Chính tín hiệu thúc đẩy sẹo lớn cũng làm tăng các chất gây ngứa trong mô sẹo. Nói cách khác, ngứa ở rìa sẹo là dấu hiệu cho thấy sẹo đang lớn, và khi sẹo ngừng hoạt động thì ngứa cũng dịu. Sẹo ở ngực, vai, góc hàm bị kéo giãn theo cử động, mỗi lần kéo là một kích thích lên dây thần kinh đang bị kẹp. Gãi tạo vết thương mới, tế bào mast lại phóng thích chất gây ngứa, và chu kỳ ngứa gãi (itch-scratch cycle) tự nuôi chính nó; ở nhiều người, chính vết trầy do gãi làm sẹo lan thêm.

Nhận ra ngứa của sẹo lồi và những thứ làm nặng thêm

Sẹo lồi ngứa theo một kiểu khá đặc trưng: tập trung ở rìa hoặc vùng sẹo còn đỏ, tăng khi nóng, đổ mồ hôi, tắm nước nóng, mặc đồ chật, uống rượu, thức khuya và căng thẳng; giảm khi mát và khi sẹo đã ổn định. Đau thường âm ỉ ở giữa, có lúc nhói như kim châm, tăng khi ấn hoặc khi sẹo bị kéo. Trên sẹo hay thấy vết trầy, vảy máu nhỏ do gãi. Ngứa thành cơn về đêm gây mất ngủ là than phiền rất thường gặp.

Khi ngứa hoặc đau đổi tính chất, cần nghĩ đến gì

Kiểm soát sẹo lồi ngứa và đau theo từng bước

Tiêm corticoid vào sẹo và silicone

Corticoid tiêm vào sẹo là cách giảm ngứa và đau nhanh nhất hiện có: thuốc làm co mạch, chặn các chất gây viêm tới dây thần kinh, nên triệu chứng thường dịu trong vài ngày sau mũi đầu, trước khi sẹo mềm và xẹp. Silicone dạng gel hoặc miếng dán cũng giúp giảm đau ngứa nhờ giữ ẩm và giảm cọ xát. Cùng lúc bạn cần cắt các thứ kích thích: mặc đồ cotton rộng, tắm nước mát, chườm lạnh khi ngứa thay vì gãi, hạn chế rượu và giữ giấc ngủ.

5-FU, botox, laser và áp lạnh

Khi tiêm corticoid chưa đủ, phối hợp 5-FU giúp kiểm soát sẹo và triệu chứng mà giảm được lượng corticoid. Botox có tác dụng riêng với đau: giảm lực kéo của cơ lên sẹo và giảm đau rõ, dù không làm sẹo mỏng hơn. Laser mạch máu làm sẹo bớt đỏ và bớt ngứa; áp lạnh và một số laser khác cũng được dùng để giảm ngứa, bằng chứng chủ yếu từ quan sát lâm sàng. Các bước phối hợp được xếp trong bài điều trị sẹo lồi đa mô thức.

Thuốc uống khi ngứa dai dẳng

Thuốc kháng histamine ít hiệu quả với ngứa của sẹo lồi vì đây chủ yếu là ngứa thần kinh; loại gây buồn ngủ đôi khi giúp ngủ được về đêm hơn là hết ngứa thật sự. Với ngứa thần kinh dai dẳng, bác sĩ có thể cân nhắc nhóm thuốc dùng cho đau và ngứa thần kinh, tương tự cách tiếp cận với đau sau zona. Đây là thuốc kê đơn, có tác dụng phụ như chóng mặt, buồn ngủ, và chỉ dùng khi các cách tại chỗ chưa đủ.

Điều đáng nhớ nhất

Ngứa và đau thường là thứ cải thiện đầu tiên khi sẹo lồi được điều trị đúng. Ngược lại, ngứa quay lại ở rìa sau nhiều tháng yên ổn là tín hiệu sớm nhất của sẹo tái hoạt động, sớm hơn cả khi thấy sẹo to lên. Hãy ghi nhớ nhịp ngứa của mình và tái khám ngay khi nhịp đó thay đổi. Mức cải thiện tùy tuổi sẹo, vị trí và cơ địa; sẹo cũ nhiều năm ở ngực vai thường cần nhiều đợt hơn sẹo mới ở tai. Cách phân biệt với sẹo phì đại, loại sẹo ít ngứa và tự xẹp, có trong bài sẹo lồi và sẹo phì đại khác nhau ra sao.

Khi nào nên đi khám

• Sẹo ngứa nhiều về đêm gây mất ngủ, hoặc gãi đến trầy da và sẹo lan rộng thêm.
• Sẹo đã yên nhiều tháng nay ngứa trở lại ở rìa.
• Đau tăng nhanh trong vài ngày kèm sẹo nóng, căng bóng, có mủ.
• Đau chói tại một điểm khi chạm, hoặc khối cứng lớn dần mà không ngứa.

Nguồn tham khảo

• Lee S.S., Yosipovitch G., Chan Y.H., Goh C.L. — Pruritus, pain, and small nerve fiber function in keloids: a controlled study, Journal of the American Academy of Dermatology 2004;51:1002–1006 (nghiên cứu đối chứng cỡ mẫu nhỏ).
• Bijlard E. và cộng sự — Burden of keloid disease: a cross-sectional health-related quality of life assessment, Acta Dermato-Venereologica 2017;97:225–229 (106 người bệnh).
• Bock O., Schmid-Ott G., Malewski P., Mrowietz U. — Quality of life of patients with keloid and hypertrophic scarring, Archives of Dermatological Research 2006;297:433–438 (100 người bệnh).
• Hawash A.A., Ingrasci G., Nouri K., Yosipovitch G. — Pruritus in keloid scars: mechanisms and treatments, Acta Dermato-Venereologica 2021;101:adv00582.
• Ogawa R. — Keloid and hypertrophic scars are the result of chronic inflammation in the reticular dermis, International Journal of Molecular Sciences 2017;18(3):606.
• Shi J. và cộng sự — Efficacy of triamcinolone acetonide combined with botulinum toxin A in the treatment of hypertrophic scars and keloids: a meta-analysis, Burns 2024;50(9):107250 (11 nghiên cứu, 561 người bệnh).
• Xu W. và cộng sự — Gabapentinoids for chronic pruritus: a systematic review and meta-analysis, Journal of Pain and Symptom Management 2025;69:65–81 (27 nghiên cứu, 2.016 người bệnh); Matsuda K.M. và cộng sự — Journal of the American Academy of Dermatology 2016;75:619–625.
• Gold M.H. và cộng sự — Updated international clinical recommendations on scar management: part 2, Dermatologic Surgery 2014;40(8):825–831; Bệnh viện Da liễu Trung ương — Điều trị sẹo lồi và sẹo phì đại, dalieu.vn, 2021.

Ngứa và đau của sẹo lồi có nguyên nhân rõ ràng và đáp ứng tốt với tiêm corticoid cùng các biện pháp tại chỗ nếu được xử lý đúng bước, và ngứa quay lại ở rìa là dấu hiệu sớm nhất để can thiệp lại. Nếu sẹo của bạn ngứa gây mất ngủ, đau tăng dần hoặc thay đổi tính chất, hãy đến khám để được đánh giá và lên kế hoạch phù hợp. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.