SẸO PHÌ ĐẠI SAU BỎNG VÀ PHẪU THUẬT: KHI NÀO TỰ THOÁI TRIỂN

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Sẹo phì đại (hypertrophic scar) là hậu quả của sự tăng sinh quá mức của mô khi da bị tổn thương. Sẹo gồ lên, đỏ, cứng và thường ngứa, nhưng luôn giới hạn trong ranh giới vết thương ban đầu và có xu hướng tự thoái triển theo thời gian.

Đây là điểm phân biệt với sẹo lồi, loại sẹo vượt ra ngoài vùng tổn thương sang vùng da lành, không tự thoái triển và hay tái phát sau điều trị. Phân biệt được hai loại quyết định việc theo dõi tiếp hay can thiệp sớm.

Mục lục bài viết

• 1. Tổng quan về sẹo phì đại
• 2. Cơ chế hình thành sẹo phì đại
• 3. Sẹo phì đại tự thoái triển theo mốc nào
• 4. Phân biệt với các loại sẹo khác
• 5. Dự phòng sẹo phì đại
• 6. Các phương pháp điều trị
• 7. Kết quả điều trị và theo dõi
• 8. Khi nào nên đi khám

1. Tổng quan về sẹo phì đại

Sẹo phì đại là loại sẹo bất thường thường gặp nhất sau bỏng và phẫu thuật. Sẹo xuất hiện sớm, thường trong vòng một tháng sau tổn thương, gồ lên nhưng không vượt ra ngoài ranh giới vết thương. Sẹo lớn gây ngứa, đau, hạn chế vận động và ảnh hưởng thẩm mỹ, tức là ảnh hưởng tới chất lượng sống của người bệnh.

Các yếu tố nguy cơ

• Tuổi và cơ địa: người trẻ và người có làn da sẫm màu dễ bị hơn.
• Vị trí tổn thương: vùng ức, vai, cánh tay, quanh khớp và cổ là những nơi da chịu lực căng lớn nhất.
• Loại chấn thương: bỏng sâu, trứng cá viêm, vết mổ phải làm lại nhiều lần.
• Vết thương chậm lành: vết thương liền sau hơn ba tuần là yếu tố nguy cơ rõ rệt nhất, đặc biệt ở trẻ em.

Tiêu chuẩn nhận diện đầy đủ giữa hai loại sẹo có trong bài sẹo lồi và sẹo phì đại khác nhau ra sao.

2. Cơ chế hình thành sẹo phì đại

Tăng sinh nguyên bào sợi và collagen

Khi da bị tổn thương, nguyên bào sợi là tế bào có nhiệm vụ vá vết thương tăng sinh tại chỗ và sản xuất collagen để lấp chỗ khuyết. Ở sẹo phì đại, quá trình này mạnh và kéo dài hơn mức cần thiết nên sẹo dày và gồ lên.

Khác biệt với sẹo lồi nằm ở giai đoạn sau. Khi phản ứng viêm lắng xuống, cơ thể phân hủy bớt collagen thừa và sắp xếp lại số còn lại, nhờ vậy sẹo phì đại mềm và phẳng dần. Ở sẹo lồi, quá trình tự điều chỉnh này gần như không xảy ra nên tổn thương tiếp tục lan rộng.

Vết thương chậm lành kéo dài phản ứng viêm

Vết thương càng lâu liền thì viêm càng kéo dài, mà viêm chính là tín hiệu thúc đẩy nguyên bào sợi hoạt động. Nguyên tắc dự phòng quan trọng nhất vì vậy là làm vết thương liền càng sớm càng tốt, kể cả phải ghép da khi bỏng sâu.

Lực căng tại vết thương

Vết mổ cắt ngang nếp da, hoặc nằm ở vai, ngực, cổ và quanh khớp thì bị kéo giãn theo mỗi cử động. Lực căng kéo dài kích thích mô sẹo tăng sinh, nên sẹo ở những vùng này dày hơn hẳn sẹo ở vùng da mềm. Nhiễm trùng vết mổ làm viêm nặng thêm.

3. Sẹo phì đại tự thoái triển theo mốc nào

Câu hỏi thường gặp nhất là sẹo phì đại có tự hết không và mất bao lâu. Phần lớn tự thoái triển, nhưng theo một tiến trình dài và không phải sẹo nào cũng phẳng lại hoàn toàn.

Tháng đầu: sẹo non

Sẹo màu hồng, phẳng hoặc hơi gồ, bắt đầu ngứa nhẹ. Đây là lúc bắt đầu dự phòng: bôi hoặc dán silicon ngay khi da đã khô liền, băng ép với sẹo bỏng diện rộng, tránh nắng và tránh kéo căng.

Tháng 1 đến tháng 6: giai đoạn tăng sinh

Sẹo đỏ đậm, dày, cứng và ngứa nhiều nhất, độ gồ tăng dần tới khoảng tháng thứ sáu. Cần duy trì silicon và băng ép, khám lại nếu sẹo vượt ra ngoài ranh giới vết thương, ngứa gây mất ngủ hoặc bắt đầu co kéo.

Tháng 6 đến tháng 12: bắt đầu thoái triển

Sẹo nhạt màu dần, mềm hơn và bớt ngứa. Có thể giảm dần silicon khi sẹo đã mềm và hết đỏ. Gần hết năm đầu mà sẹo vẫn dày cứng thì nên can thiệp thay vì chờ tiếp.

Năm 1 đến năm 2: sẹo ổn định

Sẹo phẳng hơn, màu trắng hoặc hơi sẫm, mềm và hết triệu chứng. Một số sẹo còn gồ nhẹ lâu dài, có thể xử lý bằng laser hoặc phẫu thuật chỉnh sẹo khi đã ổn định.

4. Phân biệt với các loại sẹo khác

5. Dự phòng sẹo phì đại

Dự phòng bắt đầu ngay khi vết thương vừa liền, không đợi tới lúc sẹo đã gồ. Ba biện pháp nền, thường phối hợp với nhau:

• Silicon dạng gel hoặc tấm dán: giữ ẩm lớp sừng, giúp sẹo mềm và phẳng hơn. Dùng 12 đến 24 giờ mỗi ngày trong vài tháng, không dán lên vết thương hở.
• Băng ép: áp lực ép làm giảm máu nuôi mô sẹo, nhờ đó giảm tăng sinh nguyên bào sợi và tổng hợp collagen. Dùng cho sẹo bỏng diện rộng, kéo dài nhiều tháng.
• Chống nắng và tránh kéo căng: đơn giản nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới màu sắc và độ dày của sẹo.

Người có tiền sử sẹo phì đại hoặc sẹo lồi có thể được chỉ định thêm tiêm corticosteroid dự phòng sau phẫu thuật. Đây là thuốc kê đơn, chỉ dùng sau khi bác sĩ thăm khám.

6. Các phương pháp điều trị

Trên thực hành lâm sàng, bác sĩ thường phối hợp nhiều phương pháp thay vì dùng đơn độc, vì điều trị kết hợp cho kết quả cao hơn. Sẹo phì đại đáp ứng điều trị tốt hơn sẹo lồi.

Tiêm corticosteroid nội tổn sẹo

Đây là lựa chọn hàng đầu khi sẹo vẫn dày lên sau hai đến ba tháng, ngứa nhiều hoặc đỏ đậm. Thuốc ngăn phản ứng viêm và giảm tổng hợp collagen tại chỗ, nhờ đó sẹo mềm và phẳng dần. Các mũi tiêm cách nhau khoảng 4 đến 6 tuần. Sẹo mới đáp ứng tốt hơn sẹo cũ nên tiêm sớm cần ít mũi hơn. Tác dụng phụ có thể gặp là teo da, giãn mạch và thay đổi sắc tố tại chỗ, hạn chế được nhờ chọn đúng liều và tiêm đúng kỹ thuật.

Laser

Laser màu (pulsed dye laser) tác động lên mạch máu trong sẹo, làm giảm đỏ và giảm ngứa, dùng cho sẹo còn đỏ dai dẳng. Laser CO2 phân đoạn (fractional CO2) dùng cho sẹo bỏng diện rộng đã ổn định, giúp sẹo mềm và đàn hồi hơn nhờ kích thích sắp xếp lại collagen, thường bắt đầu từ nửa sau năm đầu và lặp lại vài lần cách nhau một đến hai tháng. Khác biệt giữa các loại laser được trình bày trong bài laser CO2 và CO2 fractional.

Phẫu thuật chỉnh sẹo

Chỉ định cho sẹo đã ổn định mà còn dày, rộng hoặc nằm ngang nếp da. Bác sĩ cắt bỏ sẹo rồi khâu lại theo hướng nếp da để giảm lực căng, tỷ lệ tái phát thấp hơn nhiều so với sẹo lồi. Sẹo co kéo ở khớp cần phẫu thuật giải phóng bằng vạt da hoặc ghép da, phối hợp chuyên khoa tạo hình. Sau mổ vẫn phải quay lại silicon và băng ép.

7. Kết quả điều trị và theo dõi

Đa số sẹo phì đại cải thiện rõ trong một đến hai năm. Mục tiêu điều trị là sẹo mềm và phẳng hơn, hết ngứa đau, chứ không phải trả lại làn da như trước khi bị thương. Mức cải thiện tùy độ sâu tổn thương, vị trí, loại da và mức độ tuân thủ silicon cùng băng ép trong năm đầu.

• Sẹo bỏng diện rộng ở trẻ em: cần theo dõi tới khi trẻ hết tuổi lớn, vì sẹo không giãn theo cơ thể.
• Sẹo sau một năm vẫn lớn dần và vượt ra ngoài ranh giới vết thương: cần đánh giá lại theo hướng sẹo lồi và chuyển sang lộ trình trong bài điều trị sẹo lồi đa mô thức.

8. Khi nào nên đi khám

• Vết bỏng hoặc vết mổ liền sau hơn hai tuần: nhất là ở trẻ em, cần được lên kế hoạch dự phòng sẹo ngay.
• Sẹo vẫn dày lên sau hai đến ba tháng: hoặc đỏ đậm, ngứa gây mất ngủ, bắt đầu co kéo làm hạn chế vận động.
• Sẹo vượt ra ngoài ranh giới vết thương ban đầu: đây là dấu hiệu nghiêng về sẹo lồi.
• Sẹo qua một năm vẫn gồ, cứng hoặc sẫm màu: và người bệnh muốn cải thiện bằng laser hoặc phẫu thuật chỉnh sẹo.

Câu hỏi thường gặp về sẹo phì đại

Nguồn tham khảo

• Lawrence J.W. và cộng sự — Epidemiology and impact of scarring after burn injury: a systematic review of the literature, Journal of Burn Care and Research 2012;33(1):136–146.
• van Baar M.E. — Epidemiology of scars and their consequences: burn scars, trong Textbook on Scar Management, Springer 2020 (NCBI Bookshelf NBK586079).
• Ogawa R. và cộng sự — Diagnosis and treatment of keloids and hypertrophic scars: Japan Scar Workshop consensus document 2018, Burns and Trauma 2019;7:39.
• Gold M.H. và cộng sự — Updated international clinical recommendations on scar management: part 2, Dermatologic Surgery 2014;40(8):825–831.
• Nast A. và cộng sự — S2k guidelines for the therapy of pathological scars: update 2020, Journal of the German Society of Dermatology 2021;19(2):312–327.
• Carswell L., Borger J. — Hypertrophic scarring keloids, StatPearls; Bệnh viện Da liễu Trung ương — Điều trị sẹo lồi và sẹo phì đại, dalieu.vn, 2021.

Nếu vết bỏng hoặc vết mổ của bạn lâu liền, sẹo vẫn dày lên sau vài tháng hoặc bắt đầu co kéo, hãy đến khám để được đánh giá và chọn đúng bước điều trị. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.