SẸO PHÌ ĐẠI SAU BỎNG VÀ PHẪU THUẬT: KHI NÀO TỰ THOÁI TRIỂN

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Sẹo phì đại là gì và khác sẹo lồi ở điểm nào

Sẹo phì đại (hypertrophic scar) là vết sẹo gồ lên, đỏ, cứng và thường ngứa, hình thành sau bỏng, phẫu thuật hoặc vết thương sâu, nhưng luôn nằm gọn trong ranh giới của vết thương ban đầu và có xu hướng mềm, xẹp dần theo thời gian. Đây chính là điểm phân biệt với sẹo lồi: sẹo lồi lan ra ngoài bờ vết thương và không tự xẹp. Về thời điểm, sẹo phì đại thường xuất hiện sớm, trong vòng một tháng sau tổn thương, còn sẹo lồi có thể đến sau nhiều tháng hoặc nhiều năm.

Đây là loại sẹo bất thường phổ biến nhất, dễ gặp hơn ở người da sẫm màu, người trẻ, bỏng ở cổ và cánh tay, phải mổ nhiều lần, ghép da, vết thương lành chậm và bỏng nặng. Người bệnh cần phân biệt được sẹo phì đại với sẹo lồi vì cách chờ, cách điều trị và kết quả khác nhau; tiêu chuẩn nhận diện đầy đủ có trong bài sẹo lồi và sẹo phì đại khác nhau ra sao.

Vì sao sẹo phì đại hình thành

Lành thương quá đà nhưng còn phanh

Vết thương lành qua ba giai đoạn: viêm vài ngày, đắp collagen khoảng ba tuần, rồi sắp xếp lại collagen kéo dài một đến hai năm. Sẹo phì đại xảy ra khi giai đoạn đắp collagen kéo dài và mạnh hơn bình thường, nhưng cơ chế phanh của cơ thể vẫn hoạt động: khi viêm giảm, việc phân hủy collagen thắng thế và sẹo xẹp. Ở sẹo lồi, cơ chế phanh này gần như mất, nên khối sẹo cứ lớn.

Vết thương lành chậm là yếu tố dự báo quan trọng nhất

Vết bỏng lành sau hơn hai tuần, nhất là ở trẻ em, có nguy cơ sẹo phì đại tăng rõ, và lành sau ba tuần thì nguy cơ rất cao. Lý do là mỗi ngày vết thương còn hở là một ngày viêm kéo dài, da nhận thêm tín hiệu tạo sẹo. Đây là cơ sở của nguyên tắc làm vết thương đóng càng sớm càng tốt, kể cả bằng ghép da khi bỏng sâu.

Lực căng, vị trí và độ sâu

Vết mổ cắt ngang nếp da, vết mổ ở vai, ngực, khớp và cổ bị kéo theo cử động nên dễ phì đại hơn vết mổ nằm dọc nếp da ở vùng da chùng. Bỏng sâu, mổ nhiều lần trên cùng vùng và nhiễm trùng vết thương là các yếu tố cộng thêm.

Sẹo phì đại đi qua những mốc thời gian nào

Câu hỏi thường gặp nhất là sẹo phì đại có tự hết không và bao lâu. Phần lớn có xu hướng xẹp dần, nhưng theo một lịch trình khá dài và không phải sẹo nào cũng về phẳng hoàn toàn.

Phân biệt với các loại sẹo khác

Điều trị: khi nào chờ, khi nào can thiệp

Chờ có kiểm soát bằng silicone và ép

Silicone dạng gel hoặc miếng dán là biện pháp đầu tiên cho sẹo phì đại, dùng ít nhất nửa ngày mỗi ngày và kéo dài nhiều tháng, phối hợp băng ép cho sẹo bỏng diện rộng. Chờ ở đây không có nghĩa là không làm gì: silicone, ép, chống nắng và tránh kéo căng là nền cho cả năm đầu.

Tiêm corticoid và laser mạch máu khi sẹo vẫn tăng

Nếu sau hai ba tháng sẹo vẫn dày lên, ngứa nhiều, đỏ đậm hoặc ở vị trí nguy cơ cao, bác sĩ không chờ hết năm mà tiêm corticoid vào sẹo với nồng độ thấp và cân nhắc laser mạch máu (pulsed dye laser) để giảm đỏ, giảm ngứa và giúp sẹo ổn định nhanh hơn. Sẹo phì đại đáp ứng với tiêm tốt hơn sẹo lồi và cần ít mũi hơn.

Laser CO2 vi điểm cho sẹo bỏng rộng đã ổn định

Với sẹo bỏng diện rộng đã qua giai đoạn đỏ, laser CO2 vi điểm giúp làm mềm, phẳng và đàn hồi hơn nhờ sắp xếp lại collagen, thường bắt đầu từ nửa sau năm đầu khi sẹo ổn định, lặp lại vài lần cách nhau một hai tháng, kết hợp bôi thuốc ngay sau bắn. Sự khác nhau giữa các loại laser CO2 được nói trong bài laser CO2 và CO2 fractional.

Phẫu thuật chỉnh sẹo và giải phóng co rút

Sẹo mổ đã trưởng thành mà còn dày, rộng hoặc nằm ngang nếp da có thể cắt bỏ và khâu lại theo hướng nếp da hoặc đổi hướng lực căng, với nguy cơ mọc lại thấp hơn nhiều so với sẹo lồi vì cơ địa khác nhau. Sẹo co rút qua khớp cần giải phóng bằng vạt da hoặc ghép da, thường phối hợp với chuyên khoa tạo hình. Sau mổ chỉnh sẹo vẫn phải quay lại silicone và ép để không lặp lại chu kỳ cũ.

Kết quả có thể mong đợi

Đa số sẹo phì đại cải thiện rõ trong một đến hai năm, và tiên lượng tốt hơn sẹo lồi ở mọi bước. Tuy nhiên kết quả cuối cùng vẫn là một vết sẹo đã trưởng thành chứ không phải da lành; độ phẳng và màu sắc tùy độ sâu tổn thương, vị trí, loại da và việc tuân thủ silicone, ép trong năm đầu. Sẹo bỏng rộng ở trẻ em cần theo dõi tới khi hết tuổi lớn vì sẹo không giãn theo cơ thể. Với sẹo được cho là phì đại nhưng sau một năm vẫn lớn và lan ra ngoài bờ, cần xem lại theo hướng sẹo lồi và chuyển sang lộ trình trong bài điều trị sẹo lồi đa mô thức.

Khi nào nên đi khám

• Vết bỏng hoặc vết mổ lành sau hơn hai tuần, nhất là ở trẻ em, cần được lên kế hoạch phòng sẹo ngay.
• Sẹo sau hai ba tháng vẫn dày lên, đỏ đậm, ngứa gây mất ngủ hoặc bắt đầu co kéo cử động.
• Sẹo lan ra ngoài bờ vết thương ban đầu.
• Sẹo đã qua một năm vẫn còn gồ, cứng, rộng hoặc sẫm màu và bạn muốn cải thiện bằng laser hay chỉnh sẹo.

Những câu hỏi thường gặp về sẹo phì đại sau bỏng và phẫu thuật

01 Sẹo phì đại có tự hết không?

Phần lớn có xu hướng xẹp dần: độ gồ tăng tới khoảng tháng thứ sáu rồi giảm dần trong nửa sau năm đầu và ổn định trong một đến hai năm. Không phải sẹo nào cũng về phẳng hoàn toàn, và sẹo vẫn dày cứng gần hết năm đầu thì nên can thiệp thay vì chờ thêm.

02 Sẹo mổ lồi lên sau 2 tháng có phải sẹo lồi không?

Thường là sẹo phì đại nếu nó nằm gọn theo đường mổ và xuất hiện sớm. Sẹo lồi lan ra ngoài bờ vết thương và có thể đến muộn hơn nhiều. Nếu sẹo lan vượt bờ hoặc sau một năm vẫn lớn, cần xem lại theo hướng sẹo lồi.

03 Vết bỏng lành bao lâu thì dễ để sẹo phì đại?

Vết bỏng lành sau hơn hai tuần, nhất là ở trẻ em, có nguy cơ tăng rõ, và lành sau ba tuần thì nguy cơ rất cao. Đóng vết thương sớm, kể cả ghép da khi bỏng sâu, rồi bắt đầu silicone và ép ngay khi da liền là cách phòng có căn cứ.

04 Nên chờ một năm hay đi tiêm sớm?

Chờ chỉ hợp lý khi sẹo đang mềm dần và không gây khó chịu. Nếu sau hai ba tháng sẹo vẫn dày lên, ngứa nhiều, đỏ đậm, ở vị trí nguy cơ cao hoặc bắt đầu co kéo, tiêm corticoid nồng độ thấp và laser mạch máu lúc này hiệu quả hơn nhiều so với đợi đủ một năm.

Nguồn tham khảo

• Lawrence J.W., Mason S.T., Schomer K., Klein M.B. — Epidemiology and impact of scarring after burn injury: a systematic review of the literature, Journal of Burn Care and Research 2012;33(1):136–146 (48 bài).
• van Baar M.E. — Epidemiology of scars and their consequences: burn scars, trong Textbook on Scar Management, Springer 2020 (NCBI Bookshelf NBK586079).
• Carswell L., Borger J. — Hypertrophic scarring keloids, StatPearls, NCBI Bookshelf 2023.
• Ogawa R. và cộng sự — Diagnosis and treatment of keloids and hypertrophic scars: Japan Scar Workshop consensus document 2018, Burns and Trauma 2019;7:39.
• Gold M.H. và cộng sự — Updated international clinical recommendations on scar management: part 2, Dermatologic Surgery 2014;40(8):825–831.
• Nast A. và cộng sự — S2k guidelines for the therapy of pathological scars: update 2020, Journal of the German Society of Dermatology 2021;19(2):312–327.
• Juckett G., Hartman-Adams H. — Management of keloids and hypertrophic scars, American Family Physician 2009;80(3):253–260; Bailey J., Schwehr M., Beattie A. — American Family Physician 2024;110(6):605–611.
• Bệnh viện Da liễu Trung ương — Điều trị sẹo lồi và sẹo phì đại, dalieu.vn, 2021.

Sẹo phì đại sau bỏng và phẫu thuật có lịch trình xẹp dần khá rõ, và việc của bác sĩ là phân biệt sẹo đang đi đúng lịch với sẹo cần được can thiệp sớm. Nếu vết bỏng hoặc vết mổ của bạn lành chậm, sẹo đang dày lên sau vài tháng hoặc bắt đầu co kéo, hãy đến khám để được đánh giá và chọn đúng bước điều trị. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.