SẸO LỒI HAY U XƠ DA, DFSP: PHÂN BIỆT KHỐI CỨNG TRÊN DA

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Khối cứng trên da: không phải lúc nào cũng là sẹo lồi

Một khối cứng trên da, gồ lên, màu hồng nâu hoặc tím, tồn tại nhiều tháng và lớn dần thường được gọi ngay là sẹo lồi, nhất là khi nằm ở ngực, vai hay lưng. Sẹo lồi (keloid) đúng là khả năng hay gặp nhất, nhưng cùng hình dạng đó còn có u xơ da (dermatofibroma), một nốt lành tính rất phổ biến, và u xơ bì lồi (dermatofibrosarcoma protuberans, gọi tắt DFSP), một loại ung thư da mức độ ác thấp có thể giả dạng sẹo lồi nhiều năm. Điểm nguy hiểm không ở chỗ hay gặp hay hiếm, mà ở hậu quả: DFSP được tiêm corticoid như sẹo lồi sẽ tiếp tục lan trong lúc người bệnh tưởng mình đang điều trị.

Y văn đã ghi nhận những trường hợp DFSP bị coi là sẹo lồi, tiêm thuốc nhiều năm, thậm chí được mổ như sẹo lồi rồi mọc lại, trước khi xét nghiệm mô cho chẩn đoán đúng. Bài học chung: mỗi khối cứng trên da cần trả lời vài câu hỏi trước khi tiêm bất cứ thứ gì vào đó. Có vết thương, mụn hay xỏ khuyên ở đúng chỗ đó không? Khối có ngứa không? Có lớn liên tục không? Có mềm đi khi điều trị như sẹo không?

Ba khối, ba bản chất khác nhau

Sẹo lồi: mô sẹo mọc quá đà sau vết thương

Sẹo lồi là mô sửa chữa quá mức sau một tổn thương chạm tới lớp da sâu. Khối gồm các bó collagen dày xếp lộn xộn, lan rộng hơn vết thương ban đầu nhưng không ăn xuống cơ. Dấu hiệu đặc trưng là có tiền sử tổn thương tại chỗ, ngứa, đau, và mềm đi khi tiêm corticoid.

U xơ da: nốt lành tính, thường sau côn trùng đốt

U xơ da là một nốt nhỏ lành tính ở lớp da, hay gặp ở cẳng chân và cánh tay phụ nữ trẻ, được cho là phản ứng sau vết côn trùng đốt hoặc chấn thương nhỏ mà người bệnh không nhớ. Nốt chỉ cỡ hạt đậu, cứng, màu nâu hồng, và có dấu hiệu lúm (dimple sign): bóp hai bên thì bề mặt lõm xuống. U xơ da ổn định nhiều năm, không lan, không cần điều trị trừ khi gây khó chịu. Bài u sợi da đã mô tả kỹ hơn.

DFSP: u ác tính mọc chậm, lan như rễ cây dưới da

DFSP là u ác tính hiếm gặp của lớp da, thường ở thân mình người trung niên. Nó hiếm khi di căn xa, nhưng lan tại chỗ như rễ cây ra xa hơn ranh giới nhìn thấy, nên nếu cắt hẹp sẽ hay mọc lại. Giai đoạn đầu, DFSP chỉ là một mảng cứng hơi gồ màu hồng tím, lớn chậm qua nhiều năm rồi mới nổi thành khối, và trong những năm đó nó giống một sẹo lồi không ngứa. Chỉ xét nghiệm mô với nhuộm đặc hiệu mới khẳng định được.

Bốn dấu hiệu khiến bác sĩ nghĩ ngoài sẹo lồi

Thứ nhất, không có tiền sử mụn, xỏ khuyên, mổ, bỏng hay vết thương tại đúng vị trí đó. Thứ hai, khối không ngứa hoặc chỉ tê nhẹ, trong khi sẹo lồi đang hoạt động hầu như luôn ngứa. Thứ ba, khối lớn liên tục qua nhiều năm chứ không có giai đoạn ổn định. Thứ tư, khối không mềm đi sau vài mũi tiêm corticoid. Thêm vào đó là màu tím hoặc nâu đỏ sẫm bất thường, bề mặt loét, có nhiều nốt nhỏ mọc quanh, khối dính vào lớp sâu khi cố di động, và tuổi khởi phát ở người trung niên thay vì người trẻ. Không dấu hiệu nào tự nó khẳng định ung thư, nhưng khi có từ hai dấu hiệu trở lên, xét nghiệm mô là bước tiếp theo chứ không phải tiêm thử.

Bảng phân biệt các khối cứng trên da giống sẹo lồi

Soi da giúp gì

Soi da (dermoscopy) không thay được xét nghiệm mô nhưng giúp phân loại nhanh ngay tại phòng khám. U xơ da có hình ảnh khá đặc trưng: một mảng trắng giống sẹo ở giữa, bao quanh bởi lưới sắc tố mảnh, trong khi sẹo lồi không có lưới sắc tố kiểu này mà cho nền hồng đồng nhất với các mạch máu mảnh và bề mặt bóng. DFSP không có dấu hiệu soi da đặc hiệu; chính sự "không giống gì cả" ở một khối cứng đang lớn là lý do phải lấy mẫu mô.

Khi nào cần sinh thiết và sinh thiết thế nào

Sinh thiết được đặt ra khi khối có từ hai dấu hiệu cảnh báo, khi khối không đáp ứng sau vài mũi tiêm corticoid đúng kỹ thuật, khi sẹo cũ đột nhiên đổi màu và cứng lên, hoặc khi người trung niên có khối ở thân mình mà không nhớ tổn thương nào. Với người có cơ địa sẹo lồi, việc sinh thiết có thể tạo sẹo mới, nhưng nguy cơ bỏ sót DFSP nặng hơn nhiều, nên bác sĩ chọn cách ít xâm lấn và phòng sẹo ngay sau đó. Mẫu phải lấy đủ sâu vì DFSP lan ở phần sâu; mảnh nông có thể chỉ thấy mô xơ giống sẹo. Quy trình lấy mẫu được trình bày trong bài sinh thiết khối u da.

Điều trị khác nhau hoàn toàn

Sẹo lồi đi theo các bước tiêm corticoid, 5-FU, laser rồi phẫu thuật có bổ trợ, theo lộ trình ở bài điều trị sẹo lồi đa mô thức. U xơ da không cần điều trị; cắt bỏ chỉ khi gây khó chịu và phải chấp nhận để lại sẹo. DFSP cần phẫu thuật cắt rộng hoặc phẫu thuật Mohs ở cơ sở chuyên khoa ung bướu, sau đó theo dõi nhiều năm. Sarcoid trên sẹo là bệnh toàn thân, điều trị sau khi kiểm tra các cơ quan khác. Tiêm corticoid vào một khối chưa rõ bản chất vì thế có thể vừa vô ích vừa làm chậm chẩn đoán.

Khi nào nên đi khám

• Có khối cứng trên da lớn dần qua nhiều tháng mà không nhớ tổn thương nào ở vị trí đó.
• Khối được cho là sẹo lồi nhưng không ngứa, màu tím sẫm, hoặc đã tiêm vài lần mà không mềm đi.
• Sẹo cũ đã yên nhiều năm nay đổi màu, cứng lên, nhất là khi nhiều sẹo cùng thay đổi.
• Khối ở thân mình người trung niên, bề mặt loét, có nốt nhỏ mọc quanh hoặc dính vào lớp sâu.

Nguồn tham khảo

• Maghfour J. và cộng sự — The epidemiology of dermatofibrosarcoma protuberans: a SEER database analysis, Journal of the American Academy of Dermatology 2024;91(5):826–833.
• Zaballos P., Puig S., Llambrich A., Malvehy J. — Dermoscopy of dermatofibromas: a prospective morphological study of 412 cases, Archives of Dermatology 2008;144(1):75–83.
• Tổng quan Dermatofibrosarcoma protuberans: current treatments and clinical trials, 2025 (PMC12552357); NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology — Dermatofibrosarcoma Protuberans.
• Portugal E.H. và cộng sự — Dermatofibrosarcoma protuberans misdiagnosed as keloid and treated with triamcinolone acetonide, Revista Brasileira de Cirurgia Plástica 2016;31(1) (loạt ca nhỏ, chỉ dùng minh họa).
• Bae K.N. và cộng sự — Scar sarcoidosis: a retrospective investigation, Annals of Dermatology 2022;34(1):28–33 (loạt ca nhỏ, số liệu tỷ lệ trích từ tổng hợp y văn).
• Ogawa R. và cộng sự — Japan Scar Workshop consensus document 2018, Burns and Trauma 2019;7:39; McGinty S., Siddiqui W.J. — Keloid, StatPearls 2023.
• DermNet — Keloid and hypertrophic scar; Dermatofibroma; Lobomycosis.
• Bệnh viện Da liễu Trung ương — Điều trị sẹo lồi và sẹo phì đại, dalieu.vn, 2021.

Một khối cứng trên da chỉ nên được điều trị như sẹo lồi khi có tiền sử tổn thương, có ngứa và đáp ứng với tiêm; thiếu những điều đó, sinh thiết là bước bảo vệ người bệnh khỏi việc nuôi một khối u bằng corticoid. Nếu bạn có khối cứng lớn dần chưa rõ bản chất, hoặc sẹo cũ đột nhiên thay đổi, hãy đến khám để được soi da và đánh giá trực tiếp. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.