MỤN Ở CẰM QUAI HÀM CÓ PHẢI LUÔN DO NỘI TIẾT KHÔNG

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

"Em toàn nổi mụn ở cằm với hai bên quai hàm thôi, đọc trên mạng ai cũng nói mụn mọc chỗ đó là do nội tiết. Em đi đo nội tiết thì kết quả bình thường hết, mà mụn vẫn cứ lên, giờ em có nên xin uống thuốc nội tiết không bác sĩ?"

Câu hỏi kiểu này gặp gần như mỗi buổi khám. Một sơ đồ khuôn mặt chia vùng theo cơ quan nội tạng lan truyền khắp nơi, kèm câu chốt gọn lỏn rằng cằm và hàm là bản đồ của tử cung, của buồng trứng, của hormone. Từ đó hình thành một phản xạ: hễ mụn ở cằm quai hàm là mặc định do nội tiết, rồi đi thẳng tới đo hormone hoặc tìm thuốc nội tiết mà bỏ qua bước quan trọng nhất là xác định thật ra đang bị gì.

Ngắn gọn: vị trí mụn có giá trị gợi ý, nhưng một mình nó không kết luận được nguyên nhân. Đúng là kiểu mụn chịu ảnh hưởng nội tiết hay đóng ở một phần ba dưới mặt, song ngay tại vùng cằm và viền hàm còn có ít nhất bốn năm tình trạng khác cũng thích mọc ở đó, hình ảnh na ná nhau mà hướng xử trí thì lệch hẳn. Vì vậy trước khi nghĩ tới thuốc nội tiết, việc cần làm là nhìn kỹ kiểu tổn thương, hỏi kỹ thói quen chăm da và các dấu hiệu đi kèm chứ không chỉ nhìn mụn đóng ở đâu.

Vì sao rất nhiều người tin cứ mụn ở cằm là do nội tiết

Niềm tin này phổ biến tới vậy vì nó có phần đúng, và phần đúng ấy đủ để giữ cho phần sai không bị chú ý. Kiểu mụn liên quan tới nội tiết quả thật hay khu trú ở cằm, quanh miệng và dọc đường viền hàm, do mật độ và độ nhạy của tuyến bã ở vùng này khác với phần trên khuôn mặt. Một người từng đọc điều đó, rồi thấy mụn của mình mọc đúng chỗ, sẽ lập tức thấy khớp và tin luôn.

Cái lý thứ hai đến từ nhịp bùng theo chu kỳ. Nhiều người tự nhận ra tuần trước kỳ kinh là mụn lại nổi, và mối liên hệ thời gian đó củng cố cảm giác mọi thứ đều do hormone điều khiển. Nhưng da quanh kỳ kinh tăng tiết bã và dễ viêm hơn với gần như mọi loại mụn, kể cả mụn không hề bắt nguồn từ trục nội tiết, nên nhịp lên xuống theo tháng không phải bằng chứng riêng cho một nguyên nhân nào.

Cái lý thứ ba là sức hấp dẫn của một sơ đồ gọn gàng. Tấm bản đồ chia mặt theo nội tạng cho người ta cảm giác chỉ cần nhìn vị trí là đọc được cơ thể, không cần khám, không cần xét nghiệm. Nó dễ nhớ, dễ chia sẻ, và quan trọng là dễ chịu về mặt tâm lý vì biến một chuyện mơ hồ thành một câu trả lời chắc nịch. Tiếc là các sơ đồ kiểu này chưa từng có cơ sở giải phẫu hay sinh lý nào chứng minh, và vùng cằm hàm thực tế là nơi giao nhau của rất nhiều nguyên nhân khác nhau.

Thực tế da vùng cằm hàm hoạt động thế nào

Mụn hình thành từ nang lông tuyến bã, và bốn yếu tố cùng góp phần: tuyến bã tăng tiết, lớp tế bào lót cổ nang lông sừng hóa lệch lạc rồi kết dính khiến lỗ chân lông tắc lại, vi khuẩn trong nang sinh sôi, và phản ứng viêm bùng lên. Androgen tác động vào yếu tố đầu tiên bằng cách thúc tuyến bã to ra và tiết nhiều hơn. Đó là lý do nội tiết có vai trò thật, nhưng cũng cho thấy nó chỉ là một trong nhiều cửa dẫn tới cùng một kết cục là nốt mụn.

Điểm mấu chốt là androgen tác động lên da không chỉ phụ thuộc lượng hormone trong máu, mà phụ thuộc độ nhạy của tuyến bã với androgen ngay tại chỗ. Hai người có nồng độ hormone giống hệt nhau vẫn có thể một người mụn nhiều một người da nhẵn, vì thụ thể androgen và men chuyển hóa trong tuyến bã của họ khác nhau. Chính vì thế phần lớn phụ nữ trưởng thành bị mụn vẫn cho ra kết quả xét nghiệm hormone bình thường, và một tờ kết quả đẹp không có nghĩa nội tiết vô can, cũng không có nghĩa nội tiết là thủ phạm.

Một mắt xích hay bị bỏ quên là SHBG, protein giữ androgen trong máu. Phần androgen gắn với SHBG coi như bị khóa, chỉ phần tự do mới vào được tế bào. Khi SHBG hạ, androgen tự do tăng dù con số toàn phần vẫn bình thường, nên đọc mỗi dòng testosterone toàn phần thì chưa nói lên đủ. Nhưng ngay cả khi cơ chế androgen có mặt, vùng cằm hàm vẫn hứng thêm nhiều tác nhân cơ học và vi sinh khác mà nội tiết không giải thích được, và đó là chỗ dễ chẩn đoán nhầm nhất.

Bằng chứng chuyên môn nói gì về vị trí mụn

Báo cáo đồng thuận đa chuyên khoa về mụn ở phụ nữ trưởng thành và tình trạng cường androgen do Ủy ban Androgen Excess và hội chứng buồng trứng đa nang công bố năm 2022 nêu một điều đi ngược cảm nhận số đông: phần lớn phụ nữ trưởng thành bị mụn có chỉ số androgen máu vẫn ở ngưỡng bình thường, và thứ chi phối thường là độ nhạy của tuyến bã ngay tại chỗ chứ không phải hormone dâng cao. Nói cách khác, mụn ở cằm quai hàm mà đo hormone bình thường là tình huống rất hay gặp, không phải nghịch lý.

Các khảo sát quốc tế quy mô lớn trên phụ nữ trưởng thành còn cho thấy một chi tiết thú vị: nhóm có mụn khu trú riêng vùng hàm dưới lại có tỷ lệ đi làm và mức căng thẳng công việc hằng ngày cao hơn nhóm không khu trú như vậy. Điều đó không biến stress thành nguyên nhân trực tiếp, nhưng nó nhắc rằng ngay chính kiểu phân bố quanh hàm cũng đan xen nhiều yếu tố lối sống, chứ không phải tấm gương phản chiếu riêng của hormone. Vì thế vị trí tổn thương được xếp là một manh mối gợi ý, không phải một tiêu chuẩn chẩn đoán.

Điều các hướng dẫn thống nhất là chẩn đoán kiểu mụn chịu ảnh hưởng nội tiết dựa trên tổng hợp bệnh sử và khám: kiểu tổn thương, tuổi khởi phát, tính chu kỳ, và nhất là các dấu hiệu cường androgen đi kèm như chu kỳ kinh thất thường, lông rậm kiểu nam, tóc rụng thưa vùng đỉnh. Khi các dấu hiệu này góp mặt cùng lúc thì vai trò nội tiết mới trở nên đáng kể, và lúc đó bác sĩ mới cân nhắc xét nghiệm cùng hướng điều trị phù hợp, như phân tích trong bài mụn nội tiết ở nữ: dấu hiệu, xét nghiệm và điều trị theo bậc. Cũng cần nói rõ để không đặt kỳ vọng sai chỗ: nhanh hay chậm còn tùy gốc bệnh, mức nặng nhẹ và sự đều đặn khi theo điều trị của từng người, không có một lối đi chung cho mọi trường hợp.

Những tình trạng hay bị gán nhầm là mụn nội tiết ở vùng hàm

Cùng đóng ở cằm và quai hàm, nhưng những tình trạng dưới đây có cơ chế khác nhau, và điều trị theo hướng nội tiết cho chúng thì phần lớn không đi tới đâu.

Chính vì thế, đứng trước cùng một câu than nổi mụn quanh hàm, bác sĩ vẫn phải hỏi kỹ những sản phẩm đang dùng, thói quen đeo khẩu trang, tiền sử bôi thuốc và soi kỹ tổn thương, thay vì gật đầu với chẩn đoán nội tiết ngay từ cửa. Nhóm mụn có ảnh hưởng nội tiết thật sự vẫn tồn tại và cần được nhận ra, nhất là ở người khởi phát muộn như mô tả trong bài mụn nội tiết sau tuổi 30 vì sao tái phát, nhưng nhận ra bằng tổng thể chứ không bằng riêng vị trí.

Chuyện gì xảy ra khi mặc định mụn ở cằm là do nội tiết

Hệ quả đầu tiên là chữa lệch hướng. Nếu bản chất tổn thương là viêm nang lông vì nấm men mà cứ chữa như mụn trứng cá thường, thậm chí thêm kháng sinh, thì nấm men có khi còn rộ mạnh hơn do hệ vi sinh trên da mất cân bằng. Người bệnh loay hoay nhiều tháng, đổi hết loại này tới loại khác, mà gốc rễ chưa bao giờ được chạm tới.

Hệ quả thứ hai là xét nghiệm và lo lắng không cần thiết. Không ít người tự đi làm một bảng hormone dài, rồi cầm tờ kết quả với vài dòng lệch nhẹ so với khoảng tham chiếu về tự phán đoán, tự hoang mang. Trong khi đó, một chỉ số đơn lẻ nằm ngoài ngưỡng in trên giấy chưa nói lên bệnh, vì còn phụ thuộc thời điểm lấy máu trong chu kỳ, thuốc đang dùng và bối cảnh lâm sàng. Tự đọc testosterone toàn phần mà không đặt cạnh SHBG và các dấu hiệu khác rất dễ dẫn tới kết luận sai.

Hệ quả thứ ba, đáng ngại hơn, là tự tìm tới thuốc tác động lên nội tiết theo lời mách. Thuốc kháng androgen hay thuốc tránh thai phối hợp đều thuộc nhóm kê đơn, có những trường hợp không được dùng và phải theo dõi trong quá trình dùng; tự dùng lúc chưa thật sự có chỉ định vừa không trúng vấn đề vừa gánh thêm rủi ro. Ở chiều ngược lại, có người vì tin chắc là nội tiết nên bỏ qua việc rà soát mỹ phẩm và thói quen, để mặc thứ đang gây bít tắc mỗi ngày tiếp tục nuôi mụn.

Vậy nên làm gì khi nổi mụn ở cằm quai hàm

Việc đầu tiên không phải đo hormone mà là quan sát và ghi lại. Để ý kiểu tổn thương là nhân kín, sẩn viêm hay mụn mủ đều nhau; mụn có ngứa không; xuất hiện sau khi đổi sản phẩm nào; có bám theo đường khẩu trang hay quai mũ không; và nhịp bùng có gắn với chu kỳ kinh không. Vài dòng ghi chú đơn giản như vậy giúp buổi khám nhanh trúng hướng hơn nhiều so với một tờ xét nghiệm làm vội.

Song song, rà lại nền chăm da: tạm dừng những sản phẩm mới nghi gây bít, chọn kem chống nắng và kem dưỡng kết cấu nhẹ không gây mụn, giặt sạch và thay khẩu trang thường xuyên, bỏ thói quen tì cằm chống tay hay sờ nắn tổn thương. Nếu đang bôi loại kem trắng da không rõ thành phần, ngưng và mang theo sản phẩm đó đi khám là việc quan trọng, vì corticoid trộn trong đó có thể chính là nguyên nhân.

Với phần điều trị thực thụ, hướng đúng tùy vào chẩn đoán chứ không tùy vào vị trí: nấm men cần thuốc kháng nấm, mụn do mỹ phẩm cần gỡ tác nhân và dùng thuốc bôi chuẩn, mụn có ảnh hưởng nội tiết mới là nhóm cân nhắc xét nghiệm rồi điều trị theo bậc gồm cả thuốc tác động lên trục nội tiết khi có chỉ định. Cách androgen thúc tuyến bã hoạt động được mổ xẻ riêng trong bài androgen và tuyến bã nhờn trong sinh bệnh học mụn. Điều cần kiên nhẫn là hầu hết hướng điều trị mụn phải mất vài tuần tới vài tháng mới lộ kết quả, và ngưng giữa chừng là nguyên nhân thất bại hay gặp nhất.

Khi nào nên đi khám

• Mụn ở cằm quai hàm là những sẩn viêm nằm sâu, gây đau, dễ để lại vết thâm hay sẹo rỗ, hoặc cứ dai dẳng suốt nhiều tháng.
• Mụn đi cùng chu kỳ kinh thất thường, lông mọc rậm kiểu nam, tóc thưa dần ở đỉnh đầu, bụng tích mỡ nhanh.
• Đã tự chữa hoặc đổi qua nhiều sản phẩm mấy tháng mà không khá lên, hoặc vừa dịu là tái ngay.
• Sẩn mụn mủ đều một cỡ lại kèm ngứa, nghiêng về viêm nang lông vì nấm men nhiều hơn là mụn trứng cá.
• Đã bôi kem trộn hay kem không rõ thành phần, hoặc từng tự dùng thuốc nội tiết theo lời mách.
• Dấu hiệu nam hóa tiến nhanh trong ít tháng như giọng trầm hẳn, lông rậm thấy rõ — nên khám sớm nhằm loại trừ một bệnh nội tiết nặng hiếm gặp.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• Journal of the Endocrine Society 2022 — Female Adult Acne and Androgen Excess: A Report From the Multidisciplinary Androgen Excess and PCOS Committee: phần lớn phụ nữ trưởng thành bị mụn có androgen máu bình thường, độ nhạy tại chỗ của tuyến bã đóng vai trò lớn.
• American Academy of Dermatology — Guidelines of care for the management of acne vulgaris (JAAD 2024): nguyên tắc đánh giá mụn ở nữ, khi nào cân nhắc xét nghiệm nội tiết và chuyển khám.
• Dréno B. và cộng sự — Large-scale international study on adult female acne: đặc điểm phân bố tổn thương, nhóm mụn khu trú vùng hàm dưới và mối liên quan với yếu tố lối sống, căng thẳng.
• DermNet — Acne in adult women và Malassezia folliculitis: phân biệt mụn trứng cá ở phụ nữ trưởng thành với viêm nang lông do nấm men.
• Endocrine Society — Hirsutism và Androgen excess: các dấu hiệu cường androgen cần đánh giá và nguyên nhân cần loại trừ.

Mụn đóng ở cằm và quai hàm là một manh mối, không phải một lời tuyên án về hormone. Nhìn đúng thì việc cần làm sáng ra: quan sát kiểu tổn thương, rà lại mỹ phẩm và thói quen, để ý các dấu hiệu đi kèm, rồi mới bàn tới xét nghiệm hay thuốc nội tiết khi thật sự có lý do. Nếu bạn đang có mụn ở cằm quai hàm dai dẳng, đã thử nhiều cách mà vẫn quay lại, hãy để bác sĩ khám trực tiếp để tìm đúng nguyên nhân và chọn hướng phù hợp. Để được thăm khám, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.