Nấm da tái phát sau bôi thuốc: bác sĩ cần kiểm tra những yếu tố nào?

Nấm da là bệnh khá thường gặp, nhưng không phải trường hợp nào bôi thuốc vài ngày là hết hẳn. Có người thấy mảng đỏ, ngứa, bong vảy giảm nhanh rồi vài tuần sau tái lại. Có người bôi nhiều loại thuốc nhưng tổn thương lan rộng hơn, da mỏng đỏ, rát, ngứa kéo dài hoặc hình ảnh không còn điển hình như ban đầu.

Khi nấm da tái phát sau bôi thuốc, vấn đề thường không chỉ nằm ở việc “thuốc yếu” hay “chưa đủ mạnh”. Bác sĩ da liễu cần kiểm tra lại chẩn đoán, loại thuốc đã dùng, thời gian dùng thuốc, vị trí tổn thương, nguồn lây trong gia đình, thú nuôi, móng chân, da đầu, giày dép, thói quen sinh hoạt và một số yếu tố cơ địa làm bệnh dễ dai dẳng hơn.

Nấm da tái phát sau bôi thuốc có cần đi khám không?

Có, đặc biệt khi tổn thương tái đi tái lại, lan rộng, bôi thuốc không đáp ứng hoặc từng dùng kem trộn, thuốc phối hợp có corticoid. Bác sĩ cần xác định lại có đúng là nấm da hay không, vì nhiều bệnh như chàm, vảy nến, viêm da tiếp xúc, lang ben, viêm nang lông hoặc lupus dạng vòng có thể giống nấm. Nếu điều trị sai hướng, bệnh có thể dai dẳng hơn và da bị kích ứng nhiều hơn.

Nấm da là gì?

Nấm da là tình trạng nhiễm vi nấm ở lớp sừng, lông, tóc hoặc móng. Nhóm thường gặp nhất là dermatophyte, gồm các chủng nấm ưa keratin như Trichophyton, Microsporum và Epidermophyton. Tùy vị trí, bệnh có thể được gọi là nấm thân mình, nấm bẹn, nấm bàn chân, nấm móng, nấm da đầu hoặc nấm vùng râu.

Biểu hiện điển hình là mảng đỏ hoặc nâu đỏ, có vảy, bờ rõ, lan dần ra ngoài, đôi khi có dạng vòng với trung tâm nhạt hơn. Người bệnh thường ngứa, nhất là khi ra mồ hôi, mặc đồ bó, thời tiết nóng ẩm hoặc sau vận động.

Tuy nhiên, không phải ca nấm nào cũng có hình ảnh “vòng tròn” rõ. Khi đã bôi thuốc sai, đặc biệt là thuốc chứa corticoid, tổn thương có thể biến dạng: ít vảy hơn, đỏ âm ỉ, lan rộng, ngứa dai dẳng, có sẩn mụn nước hoặc viêm nang lông. Tình trạng này thường được gọi là nấm da bị che lấp triệu chứng, hay tinea incognito.

Vì sao nấm da có thể tái phát sau khi bôi thuốc?

Chưa chắc ban đầu đã là nấm da

Một lỗi rất hay gặp là tự chẩn đoán mọi mảng đỏ ngứa, bong vảy là nấm. Trong thực tế, chàm đồng tiền, viêm da tiếp xúc, vảy nến thể vòng, viêm da tiết bã, lang ben, viêm nang lông, hồng ban vòng ly tâm hoặc một số bệnh tự miễn có thể giống nấm da.

Nếu bệnh không phải nấm nhưng lại bôi thuốc kháng nấm kéo dài, người bệnh dễ mất thời gian, da kích ứng thêm và bệnh gốc không được kiểm soát. Ngược lại, nếu đúng là nấm nhưng bị chẩn đoán thành chàm rồi bôi corticoid đơn thuần, nấm có thể lan rộng hơn.

Dùng thuốc chưa đủ thời gian

Nhiều người dừng thuốc khi thấy hết ngứa hoặc mảng da nhạt màu hơn. Đây là nguyên nhân rất thường gặp khiến nấm da tái phát sau bôi thuốc. Triệu chứng có thể giảm trước khi vi nấm được kiểm soát hoàn toàn.

Thuốc bôi kháng nấm thường cần dùng đủ thời gian theo chỉ định, tùy vị trí, mức độ và loại thuốc. Một số trường hợp cần tiếp tục thêm một thời gian ngắn sau khi tổn thương đã cải thiện lâm sàng để giảm nguy cơ tái phát. Việc bôi ngắt quãng, quên thuốc, chỉ bôi vùng trung tâm mà bỏ sót bờ tổn thương cũng làm hiệu quả giảm rõ.

Dùng thuốc phối hợp có corticoid không phù hợp

Nhiều thuốc bôi ngoài thị trường là dạng phối hợp kháng nấm, kháng sinh và corticoid. Khi mới bôi, người bệnh có thể thấy giảm đỏ, giảm ngứa rất nhanh nên tưởng là khỏi. Nhưng corticoid có thể làm giảm phản ứng viêm tại chỗ, che lấp biểu hiện nấm và tạo điều kiện để nấm lan âm thầm nếu dùng không đúng.

Dấu hiệu gợi ý đã dùng corticoid không phù hợp gồm: tổn thương lan rộng hơn nhưng ít vảy hơn, bờ không rõ, da mỏng đỏ, rát, nổi mụn nước hoặc mụn mủ nhỏ, tái phát ngay sau ngưng thuốc. Đây là nhóm nên được bác sĩ da liễu đánh giá lại sớm.

Còn ổ nấm ở vị trí khác trên cơ thể

Nấm bẹn có thể liên quan đến nấm bàn chân hoặc nấm móng chân. Người bệnh chỉ bôi vùng bẹn nhưng không điều trị ổ nấm ở kẽ chân, lòng bàn chân hoặc móng, nên bệnh dễ tái phát. Tương tự, nấm thân mình có thể tái nhiễm từ da đầu, móng, vùng râu hoặc vùng da khác chưa được phát hiện.

Vì vậy, khi khám nấm da tái đi tái lại, bác sĩ không chỉ nhìn đúng một mảng da bệnh nhân than phiền. Cần kiểm tra thêm kẽ chân, móng chân, lòng bàn chân, vùng bẹn, da đầu, vùng râu nếu phù hợp, đồng thời hỏi về ngứa trong gia đình hoặc người sống chung.

Nguồn lây trong gia đình, thú nuôi hoặc môi trường chưa được xử lý

Nấm da có thể lây qua tiếp xúc trực tiếp, khăn, quần áo, giày dép, ga giường, dụng cụ cá nhân hoặc thú nuôi như chó mèo. Một người điều trị đúng nhưng vẫn dùng chung khăn, mặc đồ ẩm, đi lại trong môi trường dễ nhiễm nấm hoặc tiếp xúc với thú nuôi có bệnh da chưa kiểm tra thì vẫn có thể tái nhiễm.

Ở khí hậu nóng ẩm như Bình Dương, mồ hôi, quần áo bó sát, giày kín, làm việc trong môi trường dễ ẩm hoặc vận động nhiều đều làm nấm dễ tái phát hơn. Điều trị chỉ bằng thuốc mà không điều chỉnh môi trường da thường cho kết quả không bền.

Có yếu tố cơ địa hoặc bệnh nền làm nấm dễ dai dẳng

Một số người dễ bị nấm tái phát hơn do đổ mồ hôi nhiều, thừa cân, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, dùng corticoid kéo dài, dùng thuốc ức chế miễn dịch, có viêm da nền hoặc hàng rào bảo vệ da yếu. Ở nhóm này, điều trị cần vừa kiểm soát nấm, vừa giảm các yếu tố thuận lợi khiến vi nấm phát triển.

Nếu nấm lan rộng, tái phát nhiều lần, tổn thương bất thường hoặc đáp ứng kém với điều trị chuẩn, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm thêm tùy tình huống lâm sàng.

Những tình trạng dễ nhầm với nấm da

Nấm da thường bị nhầm với chàm đồng tiền vì cả hai đều có mảng tròn, đỏ, ngứa và bong vảy. Tuy nhiên, chàm thường ngứa nhiều, rỉ dịch hoặc dày da khi mạn tính, bờ tổn thương không luôn có xu hướng lan vòng như nấm.

Vảy nến có thể tạo mảng đỏ, vảy trắng, giới hạn rõ, đôi khi ở khuỷu tay, đầu gối, da đầu hoặc móng. Viêm da tiếp xúc thường liên quan đến mỹ phẩm, thuốc bôi, hóa chất, chất tẩy rửa hoặc vùng da tiếp xúc với vật gây kích ứng.

Lang ben thường gây dát trắng, nâu hoặc hồng nhạt, có vảy mịn, hay gặp ở thân mình, cổ, vai, lưng; cơ chế và cách điều trị khác với nấm dermatophyte. Viêm nang lông do nấm men Malassezia lại biểu hiện bằng sẩn mụn nhỏ khá đồng dạng, ngứa, thường ở ngực, lưng, vai, cánh tay.

Chính vì có nhiều bệnh giống nhau, việc soi tươi tìm nấm hoặc xét nghiệm khi cần có vai trò quan trọng trong các ca tái phát, không điển hình hoặc điều trị không đáp ứng.

Khi nào nên đi khám bác sĩ da liễu?

Người bệnh nên đi khám khi mảng nghi nấm kéo dài quá 2–3 tuần dù đã bôi thuốc, tái phát nhiều lần, lan nhanh, ngứa nhiều, đau rát, có mụn mủ, rỉ dịch hoặc tổn thương ở mặt, bẹn, sinh dục, da đầu, móng.

Cũng nên khám nếu trẻ em bị rụng tóc từng mảng, da đầu có vảy, sưng đau hoặc chảy dịch; người bệnh có đái tháo đường, suy giảm miễn dịch; phụ nữ mang thai; hoặc đã dùng nhiều loại thuốc bôi không rõ thành phần.

Một tình huống rất đáng chú ý là bệnh nhân đã bôi thuốc “3 thành phần” hoặc thuốc làm giảm ngứa rất nhanh nhưng ngưng lại tái phát. Đây là nhóm cần kiểm tra kỹ vì có thể đã dùng corticoid không phù hợp, làm hình ảnh bệnh thay đổi và khó nhận diện hơn.

Bác sĩ cần kiểm tra những yếu tố nào khi nấm da tái phát sau bôi thuốc?

Hỏi kỹ bệnh sử và thuốc đã dùng

Bác sĩ cần biết tổn thương xuất hiện từ khi nào, bắt đầu ở đâu, lan ra sao, có ngứa nhiều không, có tái phát đúng vị trí cũ không, đã dùng thuốc gì, dùng trong bao lâu, bôi ngày mấy lần và có tự mua thuốc phối hợp hay không.

Người bệnh nên mang theo tuýp thuốc đã dùng hoặc chụp lại hình ảnh thuốc. Đây là thông tin rất quan trọng vì chỉ cần biết bệnh nhân từng dùng corticoid, kháng sinh bôi, thuốc kháng nấm không đủ liệu trình hoặc nhiều sản phẩm kích ứng, bác sĩ đã có thể định hướng lại nguyên nhân thất bại điều trị.

Khám toàn bộ vùng da liên quan

Khám nấm tái phát không nên chỉ nhìn một điểm. Bác sĩ cần đánh giá bờ tổn thương, mức độ bong vảy, vị trí lan rộng, dấu hiệu viêm nang lông, tình trạng da mỏng đỏ do thuốc bôi, đồng thời kiểm tra thêm móng, kẽ chân, da đầu, vùng bẹn hoặc vùng râu khi có chỉ điểm.

Ở Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh, bác sĩ có thể kết hợp khám lâm sàng với soi da bằng DermLite DL5 khi cần quan sát kỹ hơn cấu trúc bề mặt da, nang lông, mạch máu, vảy da, tổn thương quanh nang lông hoặc các dấu hiệu giúp phân biệt với bệnh lý khác. DermLite DL5 là thiết bị dermoscopy hiện đại từ Mỹ, hỗ trợ bác sĩ nhìn rõ hơn những chi tiết mà mắt thường có thể bỏ sót, nhưng không thay thế hoàn toàn xét nghiệm nấm khi cần xác nhận.

Soi tươi nấm, cấy nấm hoặc xét nghiệm khi cần

Với các ca điển hình, bác sĩ có thể điều trị dựa trên lâm sàng. Tuy nhiên, trong trường hợp nấm da tái phát sau bôi thuốc, tổn thương không điển hình, đã dùng corticoid, lan rộng hoặc thất bại với điều trị trước đó, soi tươi tìm nấm bằng KOH là xét nghiệm rất hữu ích.

Mẫu thường được lấy ở bờ tổn thương đang hoạt động, nơi có vảy mới. Nếu nghi nấm móng, có thể lấy mẫu móng. Nếu nghi nấm da đầu, có thể lấy vảy da đầu hoặc tóc bệnh. Cấy nấm hoặc xét nghiệm chuyên sâu hơn có thể được cân nhắc khi bệnh dai dẳng, nghi chủng nấm khó trị hoặc cần xác định tác nhân.

Sinh thiết da không phải xét nghiệm thường quy cho nấm da thông thường. Tuy nhiên, nếu tổn thương quá bất thường, nghi bệnh lý khác, viêm sâu quanh nang lông, loét lâu lành hoặc không phù hợp với nấm da thông thường, bác sĩ có thể cân nhắc sinh thiết để làm rõ chẩn đoán. Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh có thực hiện sinh thiết punch, sinh thiết cắt trọn, khâu thẩm mỹ khi phù hợp và gửi giải phẫu bệnh trong các trường hợp có chỉ định.

Nguyên tắc điều trị nấm da tái phát

Điều trị nấm da tái phát cần bắt đầu từ chẩn đoán đúng. Nếu đúng là nấm, bác sĩ sẽ chọn thuốc bôi hoặc thuốc uống tùy vị trí, mức độ lan rộng, độ sâu tổn thương, vùng da liên quan, tiền sử điều trị và nguy cơ tác dụng phụ.

Với nấm khu trú, chưa lan rộng, thuốc bôi kháng nấm đúng loại và đủ thời gian thường vẫn là lựa chọn phù hợp. Người bệnh cần bôi đủ vùng tổn thương và vùng rìa xung quanh, không dừng quá sớm chỉ vì hết ngứa.

Với nấm lan rộng, tái phát nhiều lần, nấm da đầu, nấm móng, nấm vùng râu, tổn thương quanh nang lông hoặc thất bại với thuốc bôi, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc kháng nấm đường uống. Khi dùng thuốc uống, cần đánh giá bệnh sử, thuốc đang dùng, bệnh gan, thai kỳ, cho con bú và các tương tác thuốc nếu có. Không nên tự mua thuốc uống kháng nấm vì dùng sai có thể không hiệu quả và tăng nguy cơ tác dụng phụ.

Nếu da đang bị kích ứng, mỏng đỏ hoặc viêm do bôi sai thuốc, bác sĩ có thể cần phục hồi hàng rào bảo vệ da song song với điều trị nấm. Điều này giúp giảm rát, giảm kích ứng và giúp người bệnh tuân thủ điều trị tốt hơn.

Làm sao giảm nguy cơ tái phát?

Người bệnh nên giữ vùng da khô thoáng, thay đồ sau khi ra mồ hôi, tránh mặc quần áo quá bó trong thời gian đang điều trị, không dùng chung khăn, không gãi rồi chạm sang vùng da khác, giặt khăn và quần áo tiếp xúc trực tiếp với vùng bệnh.

Nếu có nấm bàn chân hoặc nấm móng, cần điều trị đồng thời để tránh tái nhiễm sang bẹn, thân mình hoặc các vùng khác. Giày dép nên được giữ khô, thay vớ thường xuyên, hạn chế mang giày ẩm trong thời gian dài.

Nếu trong nhà có nhiều người ngứa, có mảng tròn bong vảy hoặc thú nuôi rụng lông, ngứa, tróc vảy, nên kiểm tra nguồn lây. Điều trị một người nhưng bỏ sót nguồn lây xung quanh thường làm bệnh tái đi tái lại.

Câu hỏi thường gặp về nấm da tái phát sau bôi thuốc

Nấm da bôi thuốc hết ngứa rồi có cần bôi tiếp không?

Có thể cần bôi tiếp theo đúng thời gian bác sĩ hướng dẫn. Hết ngứa không đồng nghĩa vi nấm đã được kiểm soát hoàn toàn. Dừng thuốc quá sớm là một lý do thường gặp khiến bệnh tái phát.

Nấm da tái phát nhiều lần có phải do thuốc không đủ mạnh?

Không nhất thiết. Nguyên nhân có thể là chẩn đoán chưa đúng, dùng thuốc chưa đủ thời gian, bôi corticoid không phù hợp, còn ổ nấm ở móng hoặc bàn chân, nguồn lây trong nhà chưa xử lý hoặc có yếu tố cơ địa làm bệnh dễ tái phát.

Có cần xét nghiệm nấm da không?

Không phải ca nào cũng cần. Tuy nhiên, nếu nấm da tái phát sau bôi thuốc, tổn thương không điển hình, đã dùng nhiều loại thuốc hoặc điều trị không đáp ứng, soi tươi KOH, cấy nấm hoặc xét nghiệm khác có thể giúp bác sĩ xác định hướng điều trị chính xác hơn.

Nấm da có lây cho người nhà không?

Có thể lây, nhất là khi dùng chung khăn, quần áo, giày dép, ga giường hoặc tiếp xúc gần với vùng da bệnh. Việc vệ sinh đồ dùng cá nhân và kiểm tra người sống chung khi có triệu chứng là một phần quan trọng để giảm tái phát.

Nấm da có cần uống thuốc không?

Tùy trường hợp. Nấm khu trú thường có thể điều trị bằng thuốc bôi. Thuốc uống có thể được cân nhắc khi bệnh lan rộng, tái phát nhiều lần, ở da đầu, móng, vùng râu, quanh nang lông hoặc thất bại với thuốc bôi. Người bệnh không nên tự uống thuốc kháng nấm nếu chưa được bác sĩ đánh giá.

Bôi thuốc corticoid có làm nấm da nặng hơn không?

Có thể. Corticoid có thể làm giảm đỏ và ngứa tạm thời nhưng cũng có thể che lấp triệu chứng, làm nấm lan rộng hoặc khiến bệnh tái phát sau ngưng thuốc nếu dùng không đúng chỉ định. Vì vậy, không nên tự dùng thuốc phối hợp khi chưa được bác sĩ chẩn đoán.

Kết luận

Nấm da tái phát sau bôi thuốc không nên chỉ xử lý bằng cách đổi sang một tuýp thuốc mạnh hơn. Điều quan trọng là kiểm tra lại chẩn đoán, cách dùng thuốc, nguồn lây, các ổ nấm bị bỏ sót và yếu tố cơ địa làm bệnh dai dẳng.

Nếu tổn thương da nghi nấm tái đi tái lại, bôi thuốc không ổn định hoặc từng dùng nhiều loại thuốc không rõ thành phần, người bệnh có thể thăm khám tại Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh ở Thủ Dầu Một, Bình Dương để được bác sĩ đánh giá trực tiếp, cân nhắc soi da, xét nghiệm nấm khi cần và xây dựng hướng điều trị phù hợp, an toàn.