KHÁM RỤNG TÓC Ở THỦ DẦU MỘT CẦN LÀM XÉT NGHIỆM GÌ?

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Tờ kết quả bạn cầm về sau buổi khám rụng tóc gồm những dòng nào?

Tờ kết quả sau một buổi khám rụng tóc thường không dài, chỉ chừng một trang, nhưng gần như ai cũng đọc theo cùng một cách: dò cột cuối xem có chữ nào bị in đậm hoặc mũi tên lên xuống không. Nếu tất cả nằm trong khoảng tham chiếu thì thở phào, và câu hỏi tiếp theo là vậy tại sao tóc vẫn rụng.

Trên một tờ kết quả thường gặp sẽ có bốn nhóm dòng. Nhóm thứ nhất là công thức máu với các chỉ số hồng cầu, huyết sắc tố, thể tích trung bình hồng cầu. Nhóm thứ hai là dự trữ sắt, chủ yếu là ferritin, đôi khi kèm sắt huyết thanh và độ bão hòa transferrin. Nhóm thứ ba là tuyến giáp, thường bắt đầu bằng TSH. Nhóm thứ tư là vitamin D dạng 25-OH, và tùy trường hợp có thêm kẽm hoặc bộ chỉ số nội tiết.

Không phải ai đi khám rụng tóc cũng cần đủ bốn nhóm. Bộ chỉ định được chọn theo kiểu rụng, theo giới, theo tiền sử và theo những gì bác sĩ nhìn thấy khi soi da đầu. Một người rụng tóc lan tỏa sau sinh và một người rụng thành mảng tròn nhẵn sẽ nhận hai danh sách khác nhau, dù cùng đi khám vì tóc rụng.

Từng chỉ số trên tờ giấy nghĩa là gì?

Mỗi dòng trên tờ kết quả trả lời một câu hỏi riêng chứ không cùng đo một thứ. Dưới đây là cách hiểu từng dòng theo ngôn ngữ đời thường, cùng lý do bác sĩ quan tâm tới nó khi bạn đi khám rụng tóc.

Vì sao "trong giới hạn bình thường" chưa chắc đã là đủ với nang tóc?

Khoảng tham chiếu in trên tờ kết quả là khoảng thống kê của một quần thể, không phải ngưỡng tối ưu cho từng mô trong cơ thể bạn. Nó trả lời câu hỏi giá trị này có nằm trong vùng thường gặp của phần lớn dân số hay không, chứ không trả lời câu hỏi mức này đã đủ cho nang tóc hoạt động bình thường chưa. Hai câu hỏi đó khác nhau, và chính chỗ khác nhau này khiến nhiều người bối rối khi cầm tờ giấy toàn số bình thường mà tóc vẫn rụng.

Ferritin là ví dụ rõ nhất. Tổ chức Y tế Thế giới trong hướng dẫn năm 2020 về sử dụng nồng độ ferritin để đánh giá tình trạng sắt xác định ngưỡng dưới 15 µg/L là thiếu sắt ở người lớn. Nhưng khoảng tham chiếu in trên phiếu của nhiều phòng xét nghiệm lại bắt đầu từ mức thấp hơn hẳn kỳ vọng lâm sàng khi bàn về tóc, nên một giá trị hai mươi mấy vẫn được in là bình thường. Trong y văn về rụng tóc telogen, nhiều tác giả đề nghị mức mục tiêu cao hơn con số bình thường tối thiểu đó khi muốn hỗ trợ chu kỳ mọc tóc.

Điểm quan trọng cần nói rõ: mức mục tiêu này là gợi ý thực hành chứ chưa phải khuyến cáo đồng thuận chắc chắn, và việc bổ sung sắt cần dựa trên đánh giá của bác sĩ chứ không nên tự làm. Sắt thừa cũng có hại, và một số bệnh lý làm cơ thể tích sắt lại càng cần thận trọng. Vì vậy con số trên giấy là thứ để bàn với bác sĩ, không phải thứ để tự kê đơn cho mình.

Những cái bẫy hay gặp khi tự đọc kết quả

Có vài yếu tố khiến cùng một chỉ số cho hai con số khác nhau ở hai thời điểm, và người tự đọc kết quả rất dễ mắc bẫy nếu không biết trước. Đây cũng là phần bác sĩ hay phải giải thích lại trong buổi khám rụng tóc thứ hai.

• Ferritin là protein pha cấp: khi cơ thể đang viêm hoặc nhiễm trùng, ferritin tăng lên và có thể che lấp tình trạng kho sắt đang cạn. Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới vì vậy khuyên diễn giải ferritin cùng với dấu ấn viêm như CRP.
• Vừa uống viên sắt hoặc vừa truyền sắt trước khi lấy máu làm con số cao lên nhất thời, không phản ánh kho dự trữ thật.
• Xét nghiệm nội tiết nữ phụ thuộc thời điểm trong chu kỳ; lấy máu sai chặng có thể cho kết quả khó luận.
• Người đang uống thuốc tránh thai có SHBG thay đổi, kéo theo phần nội tiết nam tự do thay đổi, nên kết quả cần đọc trong bối cảnh đó.
• Biotin liều cao trong viên uống đẹp tóc có thể gây nhiễu một số phương pháp đo miễn dịch, trong đó có xét nghiệm tuyến giáp, khiến kết quả lệch giả tạo.
• Mỗi phòng xét nghiệm dùng máy và bộ thuốc thử khác nhau nên khoảng tham chiếu không giống nhau; so hai tờ kết quả của hai nơi mà không nhìn cột tham chiếu sẽ dẫn tới kết luận sai.

Cái bẫy lớn nhất lại không nằm ở chỉ số nào cụ thể, mà ở kỳ vọng rằng xét nghiệm sẽ chỉ ra thủ phạm. Trên thực tế, xét nghiệm trong rụng tóc đóng vai trò loại trừ và bổ trợ nhiều hơn là vai trò chẩn đoán. Kiểu rụng được xác định chủ yếu bằng hỏi bệnh và khám, còn tờ giấy giúp trả lời câu hỏi có yếu tố nào đang kéo dài tình trạng này hay không.

Bác sĩ đọc tờ kết quả này cùng với những gì?

Bác sĩ không đọc tờ kết quả một mình. Nó được đặt cạnh ba nguồn thông tin khác, và chỉ khi bốn thứ khớp nhau thì hướng xử trí mới rõ ràng. Đây cũng là lý do một buổi khám rụng tóc thường kéo dài hơn người ta tưởng.

Bốn thứ được đặt cạnh nhau

• Diễn biến theo thời gian: tóc bắt đầu rụng nhiều từ khi nào, có sự kiện nào xảy ra trước đó khoảng hai tới ba tháng như sinh con, sốt cao, phẫu thuật, sụt cân nhanh, căng thẳng kéo dài hay đổi thuốc.
• Kiểu rụng nhìn thấy trên da đầu: rụng lan tỏa toàn bộ, thưa dần theo đường ngôi kiểu rụng tóc kiểu nữ, hay thành mảng tròn nhẵn kiểu rụng tóc từng mảng.
• Hình ảnh soi da đầu: mật độ nang, tỷ lệ sợi mảnh so với sợi dày, chấm vàng, chấm đen, sợi tóc hình dấu chấm than, tình trạng vảy quanh nang lông và dấu hiệu mất lỗ nang gợi ý rụng tóc có sẹo.
• Các chỉ số trên tờ kết quả và bối cảnh của chúng, gồm cả thuốc đang dùng, chế độ ăn và bệnh nền.

Có một tình huống bác sĩ luôn phải loại trừ sớm: rụng tóc có sẹo. Khi nang tóc bị phá hủy và thay bằng mô xơ, tóc không mọc lại được, nên phần cần làm không phải là chờ xem bổ sung vi chất có ăn thua không mà là can thiệp sớm để giữ phần nang còn lại. Dấu hiệu gợi ý gồm mất lỗ nang trên vùng da đầu bóng, đỏ hoặc bong vảy quanh chân tóc, cảm giác châm chích, ngứa hay đau tại chỗ.

Với những trường hợp không rõ, hướng đi tiếp theo có thể là chụp ảnh lưu lại vùng da đầu để đối chiếu ở lần tái khám, hoặc sinh thiết da đầu khi cần khẳng định bản chất. Bộ xét nghiệm rụng tóc đầy đủ hơn được trình bày trong một bài riêng, còn ở đây trọng tâm là cách đọc tờ giấy bạn đang cầm.

Khi nào nên đi khám rụng tóc thay vì chờ thêm?

Nên đi khám khi rụng tóc kéo dài quá ba tháng, khi thấy da đầu lộ rõ hơn trước, hoặc khi rụng kèm bất kỳ dấu hiệu nào ở da đầu. Rụng tóc sinh lý theo mùa hay sau một đợt ốm thường tự ổn lại, nhưng những tình huống dưới đây thì việc chờ thêm khiến phần tóc giữ được ít đi.

• Rụng thành từng mảng tròn nhẵn, bờ rõ, xuất hiện nhanh trong vài tuần.
• Da đầu vùng rụng bóng, mất lỗ chân tóc, đỏ, bong vảy hoặc đau châm chích.
• Đường ngôi rộng dần, tóc vùng đỉnh mảnh và ngắn hơn tóc vùng gáy.
• Rụng tóc kèm kinh nguyệt thất thường, mụn nhiều ở cằm quai hàm, rậm lông kiểu nam.
• Rụng tóc kèm mệt mỏi, sụt cân, hồi hộp, sợ nóng hoặc sợ lạnh bất thường.
• Rụng tóc sau khi bắt đầu một thuốc mới, hoặc sau một đợt giảm cân nhanh.

Đi khám sớm cũng giúp tránh một khoản chi không cần thiết: tự mua các gói xét nghiệm bán sẵn. Những gói này thường thừa chỉ số không dùng tới mà lại thiếu đúng chỉ số cần cho trường hợp của bạn, và khi cầm kết quả về vẫn phải nhờ bác sĩ đọc lại từ đầu. Chỉ định trúng ngay lần đầu thường rẻ hơn làm nhiều lần.

Những câu hỏi phổ biến về xét nghiệm khi khám rụng tóc

Nguồn tham khảo

• World Health Organization — WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations (2020): ngưỡng chẩn đoán thiếu sắt và khuyến cáo diễn giải ferritin cùng dấu ấn viêm.
• American Academy of Dermatology — tài liệu về rụng tóc telogen effluvium và rụng tóc kiểu nam, kiểu nữ: vai trò của hỏi bệnh, khám và soi da đầu trong xác định kiểu rụng.
• British Association of Dermatologists — guideline về rụng tóc từng mảng: đánh giá ban đầu và các bệnh lý đi kèm cần tầm soát.
• Y văn về telogen effluvium và tình trạng sắt dự trữ: các đề xuất về mức ferritin mục tiêu trong hỗ trợ chu kỳ mọc tóc, mức độ bằng chứng còn hạn chế.
• Khuyến cáo về nhiễu biotin trong xét nghiệm miễn dịch (FDA safety communication): biotin liều cao có thể làm sai lệch kết quả một số xét nghiệm, trong đó có xét nghiệm tuyến giáp.

Một tờ kết quả toàn số bình thường không có nghĩa là không có gì để làm, và ngược lại một chỉ số lệch cũng chưa chắc là nguyên nhân chính khiến tóc bạn rụng. Nếu bạn đang cầm kết quả xét nghiệm mà chưa rõ nên hiểu thế nào, hoặc rụng tóc đã kéo dài quá ba tháng, hãy để bác sĩ khám, soi da đầu và đọc kết quả cùng bạn. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.