NẤM MÓNG: VÌ SAO ĐIỀU TRỊ LÂU VÀ HAY THẤT BẠI

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

"Móng chân em dày lên, ngả vàng, mua thuốc bôi ngoài nhà thuốc thoa mấy tháng rồi mà chẳng đỡ. Chắc thuốc dởm hoặc nấm này nặng quá không trị được."

Câu than này bác sĩ nghe gần như mỗi tuần. Đằng sau nó là một niềm tin rất phổ biến: rằng nấm móng cũng giống nấm da thường, cứ mua một tuýp thuốc bôi về thoa vài tuần là khỏi, và nếu không khỏi thì lỗi tại thuốc. Thực tế lại khác hẳn, và hiểu sai chỗ này là lý do khiến rất nhiều người mất hàng tháng trời cùng một khoản tiền không nhỏ mà móng vẫn nguyên như cũ.

Ngắn gọn: nấm móng là một trong những nhiễm nấm khó trị nhất trên cơ thể — không phải vì nấm mạnh, mà vì nó trốn trong một cấu trúc mà thuốc bôi rất khó với tới, vì móng mọc quá chậm nên phải chờ nhiều tháng, và vì gần một nửa số móng dày vàng thực ra không phải do nấm. Bôi vài tuần không hết không có nghĩa là thuốc dởm; nó cho thấy cách tiếp cận chưa đúng ngay từ đầu.

Vì sao rất nhiều người tin bôi thuốc là đủ

Niềm tin này không hề vô lý. Với hầu hết bệnh nấm da khác — nấm bẹn, nấm thân, nấm kẽ chân — thì bôi thuốc kháng nấm đúng cách trong hai đến bốn tuần thật sự cho kết quả tốt. Người ta suy từ kinh nghiệm đó sang móng: cũng là nấm, cũng bôi thuốc, thì cũng phải hết. Thêm vào đó, nhà thuốc dễ dàng bán các tuýp kem kháng nấm không cần đơn, quảng cáo lại thường vẽ ra hình ảnh móng sạch bong sau một liệu trình ngắn.

Điểm mà quảng cáo không nói tới là sự khác biệt về mặt giải phẫu. Da là một lớp sống, mỏng, có mạch máu nuôi và tái tạo liên tục, nên thuốc bôi lẫn thuốc uống đều tới được ổ nấm. Móng thì ngược lại: nó là một tấm keratin đặc, cứng, gần như không có mạch máu, được thiết kế để chống thấm. Chính đặc tính bảo vệ đó khiến móng trở thành nơi ẩn nấp lý tưởng cho vi nấm và là bức tường chắn thuốc rất hiệu quả.

Vậy nên khi ai đó thoa kem lên bề mặt móng, phần lớn hoạt chất chỉ nằm lại ở mặt ngoài, còn ổ nấm nằm ở lớp dưới móng và trong lòng bản móng thì gần như không nhận được thuốc. Người bệnh làm đúng động tác bôi, nhưng thuốc và nấm không bao giờ gặp nhau. Sau vài tháng không thấy đổi, kết luận tự nhiên nhất là đổ cho thuốc — trong khi vấn đề nằm ở chỗ chọn sai vũ khí cho đúng vị trí.

Thực tế nấm móng diễn ra thế nào dưới lớp móng

Tác nhân gây bệnh thường gặp nhất là nhóm vi nấm sợi tơ ưa keratin, cùng họ với nấm gây nấm da chân. Chúng thường bắt đầu từ bờ tự do hoặc góc bên của móng, nơi tiếp giáp giữa móng và da, rồi đi ngược vào trong lớp keratin dưới móng. Ở đó chúng phân giải keratin làm thức ăn, khiến móng dần dày lên, đổi màu vàng đục hoặc nâu, giòn và bong khỏi nền móng.

Đây là lý do vì sao thứ ta nhìn thấy — móng dày, vàng — thực ra là hậu quả để lại chứ không phải bản thân ổ nhiễm. Phần móng đã hỏng đó sẽ không bao giờ trong trở lại dù nấm có được diệt, vì keratin đã chết không tự phục hồi. Cách duy nhất để có móng sạch là chờ phần móng mới, khỏe mạnh, mọc ra từ gốc và đẩy dần phần bệnh về phía trước để cắt bỏ.

Và móng mọc rất chậm. Móng tay mọc hết cần khoảng bốn đến sáu tháng, móng chân cái — nơi hay bị nhất — cần tới chín đến mười hai tháng để thay mới hoàn toàn. Nghĩa là ngay cả khi thuốc phát huy tác dụng ngay từ ngày đầu, mắt thường vẫn phải chờ gần một năm mới thấy móng chân sạch trở lại. Người kỳ vọng khỏi trong vài tuần chắc chắn sẽ thất vọng, không phải vì điều trị sai mà vì kỳ vọng đặt lệch với tốc độ sinh học của móng.

Còn một mắt xích hay bị bỏ qua: nguồn tái nhiễm. Rất nhiều người bị nấm móng chân đồng thời có nấm da ở kẽ ngón hoặc lòng bàn chân mà không để ý. Nếu chỉ trị móng mà bỏ qua ổ nấm da lân cận, cùng với giày ẩm, tất bí và thói quen đi chân trần ở nơi công cộng, thì nấm cứ quay lại đều đặn dù thuốc có tốt tới đâu.

Bằng chứng nói gì về cách trị đúng

Hướng dẫn của Hội Da liễu Anh về quản lý nấm móng đặt ra hai nguyên tắc mà thực hành ngoài đời hay bỏ. Nguyên tắc thứ nhất: xác định chẩn đoán bằng xét nghiệm trước khi điều trị hệ thống. Bác sĩ cắt một mẩu móng bệnh đem soi tươi và cấy nấm để chắc chắn thủ phạm đúng là nấm và biết đó là loại nào. Lý do rất thực tế — có tới khoảng một nửa số móng dày biến dạng không phải do nấm, mà do vảy nến ở móng, do chấn thương lặp lại, do bệnh móng khác. Đổ thuốc kháng nấm vào một cái móng không hề nhiễm nấm thì tốn tiền, tốn thời gian và bỏ lỡ bệnh thật.

Nguyên tắc thứ hai: với đa số trường hợp nấm ăn sâu, thuốc bôi đơn thuần không đủ, cần thuốc kháng nấm đường uống. Terbinafine đường uống là lựa chọn đầu tay cho nấm móng do vi nấm sợi tơ; thuốc đi theo máu tới nền móng và ngấm vào keratin mới hình thành, nên diệt nấm từ gốc mọc ra. Nhóm thuốc bôi chuyên dụng cho móng chỉ được cân nhắc khi tổn thương còn khu trú ở phần rìa, chưa lan tới gốc móng, hoặc khi người bệnh không dùng được thuốc uống.

Cần thành thật cả về giới hạn của điều trị. Ngay cả khi dùng đúng thuốc uống, tỷ lệ đạt móng sạch hoàn toàn ở móng chân chỉ vào khoảng ba mươi tám phần trăm, ở móng tay khá hơn nhưng vẫn không phải trăm phần trăm; và một tỷ lệ người bệnh tái phát sau khi ngưng thuốc. Con số đó không phải để làm nản lòng mà để đặt lại kỳ vọng cho đúng: đây là bệnh cần kiên nhẫn theo đuổi nhiều tháng, kết quả tùy thuộc mức độ tổn thương ban đầu, số móng bị, tuổi tác và bệnh nền, chứ không có cách nào cho móng đẹp lại sau một liệu trình chớp nhoáng.

Do thuốc uống chuyển hóa qua gan và một số người có bệnh nền cần cân nhắc riêng, việc chọn hoạt chất, liều và thời gian dùng cần được bác sĩ tính toán trên từng ca cụ thể, đôi lúc phải xét nghiệm chức năng gan trước và trong lúc dùng thuốc. Đây là khác biệt căn bản với việc tự mua một tuýp kem về bôi.

Hậu quả khi cứ bám vào cách bôi ngoài

Cái giá đầu tiên là thời gian. Mỗi tháng bôi thuốc không đúng chỗ là một tháng nấm tiếp tục ăn sâu và lan sang móng bên cạnh. Nấm móng gần như không tự lui; để càng lâu, số móng bị càng nhiều và việc điều trị về sau càng dài.

Cái giá thứ hai là bỏ lỡ một bệnh khác đang giả dạng nấm. Móng dày vàng có thể là biểu hiện của vảy nến ở móng, và nếu vậy thì càng bôi kháng nấm càng vô ích trong khi bệnh nền không được nhận ra. Bác sĩ phân tích kỹ chuyện này trong bài móng dày vàng: phân biệt nấm, vảy nến và chấn thương.

Cái giá thứ ba là những biến chứng thầm lặng. Móng nhiễm nấm dày và giòn dễ gây đau khi đi lại, dễ quặp vào thịt, và ở người có bệnh tiểu đường hay tuần hoàn máu chân kém, một móng chân hư kèm nứt kẽ da còn là cửa ngõ cho vi khuẩn xâm nhập gây nhiễm trùng bàn chân. Với những nhóm này, một cái móng nấm không còn là chuyện thẩm mỹ đơn thuần.

Vậy nên làm gì để không phí công

Việc đầu tiên nên làm khi nghi ngờ nấm móng là đi khám để lấy mẫu móng xét nghiệm, xác định có đúng nấm không rồi mới bàn tới thuốc. Bước tưởng như dư thừa này thật ra tiết kiệm nhất, vì nó chặn ngay khả năng điều trị nhầm cả nửa số trường hợp. Quy trình cần làm những gì được nói rõ trong bài nấm móng tay móng chân khi nào cần xét nghiệm.

Khi đã xác định là nấm, hãy chuẩn bị tinh thần cho một hành trình dài tính bằng tháng chứ không phải tuần, tuân thủ đủ liệu trình thuốc mà bác sĩ kê thay vì thấy móng chưa đẹp đã bỏ ngang. Song song đó, phải xử lý luôn ổ nấm da chân nếu có, vì bỏ sót nó là bỏ ngỏ đường tái nhiễm — nguyên nhân thất bại này cũng đúng với nấm da vùng khác, như bài hắc lào bôi thuốc không hết bác sĩ kiểm tra nguyên nhân gì đã phân tích.

Cuối cùng là những thói quen giữ cho móng không tái nhiễm: lau thật khô kẽ ngón chân sau khi tắm, thay tất hằng ngày, chọn giày thoáng và cho giày khô ráo giữa các lần đi, không dùng chung bấm móng hay giũa móng, cẩn trọng khi làm móng ở tiệm về khâu khử khuẩn dụng cụ. Những việc nhỏ đó không chữa được móng đang bệnh, nhưng quyết định rất lớn tới chuyện nấm có quay lại sau khi đã trị xong hay không.

Khi nào nên đi khám da liễu?

Không phải móng dày vàng nào cũng cần lo lắng, nhưng một số tình huống dưới đây nên được bác sĩ da liễu khám tận nơi thay vì kéo dài việc tự mua thuốc bôi.

• Móng dày, đổi màu, giòn hoặc bong dần khỏi nền móng: nên xét nghiệm để biết có đúng nấm không trước khi điều trị.
• Đã tự bôi thuốc kháng nấm nhiều tháng mà không cải thiện: có thể sai chẩn đoán hoặc cần chuyển sang thuốc uống, cần đánh giá lại.
• Nhiều móng cùng bị hoặc lan nhanh sang móng khác: để càng lâu càng khó trị, nên can thiệp sớm.
• Người có tiểu đường, suy giảm miễn dịch hoặc tuần hoàn máu chân kém: móng nấm dễ dẫn tới nhiễm trùng bàn chân, cần theo dõi kỹ hơn.
• Móng đau, quặp vào thịt hoặc kèm sưng đỏ quanh móng: cần khám để xử trí sớm.

Câu hỏi thường gặp về nấm móng

Nguồn tham khảo

• British Association of Dermatologists (BAD) — guideline for the management of onychomycosis: khuyến cáo xác định chẩn đoán bằng soi/cấy nấm trước điều trị hệ thống và ưu tiên terbinafine đường uống cho nấm móng do dermatophyte.
• Các tổng quan hệ thống và phân tích gộp về hiệu quả terbinafine và itraconazole đường uống: tỷ lệ khỏi hoàn toàn ở móng tay và móng chân, tỷ lệ tái phát sau ngưng thuốc.
• DermNet — Fungal nail infections (onychomycosis): dịch tễ, thể lâm sàng, vai trò xét nghiệm và nguyên tắc điều trị.
• Dữ liệu về tốc độ mọc của móng tay, móng chân làm cơ sở cho thời gian theo dõi điều trị.

Móng dày vàng bôi thuốc mãi không hết không có nghĩa là thuốc dởm hay nấm quá nặng — nó thường có nghĩa là cách tiếp cận chưa đúng: chưa xác định có đúng nấm không, và chọn thuốc bôi cho một ổ nhiễm nằm ngoài tầm với của nó. Trị nấm móng là chuyện của sự kiên nhẫn có định hướng: xét nghiệm trước, dùng đúng thuốc theo chỉ định, chờ móng mới mọc và chặn nguồn tái nhiễm. Nếu móng của bạn đang dày, đổi màu hay bôi thuốc lâu mà không đỡ, hãy để bác sĩ khám và làm xét nghiệm trước khi tiếp tục. Để được thăm khám và tư vấn phù hợp, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.