BỆNH GHẺ: ĐƯỜNG HẦM GHẺ, NGỨA ĐÊM VÀ ĐIỀU TRỊ CẢ NHÀ

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Bệnh ghẻ là gì và vì sao ngứa dữ dội về đêm

Tổn thương thường bắt đầu bằng những sẩn đỏ nhỏ li ti, rải rác ở kẽ ngón tay, mặt trước cổ tay, quanh rốn, nếp nách trước, vùng thắt lưng và bộ phận sinh dục ở nam giới. Xen giữa các sẩn đó, nếu nhìn kỹ dưới ánh sáng tốt, có thể thấy những đường mảnh ngoằn ngoèo dài vài milimet, màu xám hoặc trắng đục, hơi gồ lên — đó là đường hầm ghẻ, dấu hiệu đặc trưng nhất của bệnh. Phần lớn người bệnh đến khám không phải vì nhìn thấy đường hầm, mà vì cơn ngứa dữ dội mỗi khi lên giường, ngứa tới mức gãi trầy xước da, mất ngủ nhiều đêm liền.

Có một chi tiết trong bệnh sử thường có giá trị hơn cả tổn thương trên da: trong nhà có nhiều người cùng ngứa. Khi hai ba thành viên cùng gãi về đêm, hoặc cùng phòng trọ, cùng phòng nội trú, cùng doanh trại có người ngứa tương tự, khả năng đây là bệnh ghẻ tăng lên rõ rệt. Đây là bệnh do một loài ký sinh trùng rất nhỏ sống trong lớp sừng của da gây ra, lây trực tiếp từ người sang người, không liên quan tới việc người bệnh vệ sinh sạch hay chưa sạch.

Chỗ khiến bệnh trở nên rắc rối nằm ở bước đầu tiên: rất nhiều người nghĩ mình bị dị ứng thời tiết, dị ứng thức ăn hoặc chàm, rồi tự mua thuốc bôi có chứa corticoid. Thuốc làm dịu ngứa vài ngày nên người bệnh yên tâm bôi tiếp. Trong lúc đó ký sinh trùng vẫn sinh sản, tổn thương bị biến dạng, sẩn viêm mờ đi, đường hầm khó nhận ra — bệnh cảnh khi đó gọi là ghẻ ẩn, và có thể mất nhiều tuần mới được chẩn đoán đúng. Càng chậm, số người bị lây trong gia đình càng nhiều.

Cơ chế bệnh sinh: con ghẻ làm gì dưới lớp sừng

Tác nhân gây bệnh ghẻ ở người là một loài ve ký sinh có tên khoa học Sarcoptes scabiei var. hominis, dân gian quen gọi là cái ghẻ. Đây là ký sinh trùng bắt buộc trên người: nó hoàn thành trọn vòng đời trên da người và tồn tại rất kém khi rời khỏi vật chủ. Con ghẻ cái sau khi thụ tinh sẽ đào một đường hầm trong lớp sừng — lớp ngoài cùng của da — rồi di chuyển dần về phía trước, mỗi ngày tiến được một đoạn ngắn và đẻ vài quả trứng dọc theo đường hầm đó. Nó sống và đẻ liên tục trong khoảng bốn đến sáu tuần.

Trứng nở thành ấu trùng sau khoảng ba đến bốn ngày. Ấu trùng bò lên bề mặt da, trú trong các nang lông, lột xác vài lần và trở thành ghẻ trưởng thành trong khoảng hai tuần. Chính chi tiết trứng nở muộn này quyết định cách điều trị: thuốc bôi diệt được ghẻ trưởng thành nhưng tác dụng lên trứng kém hơn nhiều, nên nếu chỉ bôi một lần thì lứa ghẻ nở ra sau đó sẽ tiếp tục gây bệnh.

Một điều khiến nhiều người ngạc nhiên là số lượng ký sinh trùng trên người mắc ghẻ thể thông thường lại rất ít, thường chỉ khoảng trên dưới mười con cho cả cơ thể. Điều đó giải thích vì sao bác sĩ có thể soi tìm khá lâu mà không bắt được con nào, và vì sao việc không tìm thấy ghẻ không có nghĩa là loại trừ được chẩn đoán.

Điểm mấu chốt tiếp theo: cảm giác ngứa không phải do con ghẻ cắn hay do đường hầm cơ học gây ra. Ngứa là hậu quả của phản ứng quá mẫn muộn của hệ miễn dịch với kháng nguyên của ghẻ, với trứng và với chất thải nó để lại trong da. Hiểu được điều này sẽ mở ra hai hệ quả rất thực tế trong điều trị.

Hệ quả thứ nhất liên quan tới thời gian ủ bệnh. Người nhiễm ghẻ lần đầu trong đời phải mất khoảng ba đến sáu tuần cơ thể mới mẫn cảm đủ để sinh ngứa. Nghĩa là trong suốt quãng thời gian đó, người bệnh mang ghẻ, có khả năng lây cho người khác, nhưng hoàn toàn không có triệu chứng gì. Đây chính là lý do vì sao trong một gia đình, người ngứa trước chưa chắc là người nhiễm trước, và vì sao phải điều trị đồng loạt cho tất cả người sống chung ngay cả khi họ đang khỏe mạnh. Bỏ sót một người chưa ngứa là đủ để cả nhà tái nhiễm vòng mới sau vài tuần.

Hệ quả thứ hai liên quan tới lần nhiễm sau. Ở người đã từng bị ghẻ, hệ miễn dịch đã nhận diện được kháng nguyên, nên khi tái nhiễm, cơn ngứa xuất hiện rất nhanh, có khi chỉ sau một tới ba ngày. Người bệnh thường mô tả là bệnh quay lại đột ngột.

Còn chuyện ngứa tăng về đêm thì có vài yếu tố cùng góp phần. Ban đêm da ấm lên, ký sinh trùng hoạt động mạnh hơn; mạch máu dưới da giãn nhẹ theo nhịp sinh học; và khi nằm yên trên giường, không còn công việc hay tiếng ồn phân tán, não bộ tiếp nhận tín hiệu ngứa rõ hơn hẳn so với ban ngày. Ba yếu tố cộng lại tạo nên kiểu ngứa đặc trưng mà người bệnh hay mô tả là cứ đặt lưng xuống là ngứa không chịu nổi.

Các thể lâm sàng và cách nhận biết

Bệnh ghẻ không chỉ có một bộ mặt. Nhận ra được các thể khác nhau giúp tránh bỏ sót ở những nhóm dễ bị chẩn đoán muộn nhất.

Ghẻ thể thông thường ở người lớn

Đây là thể hay gặp nhất. Tổn thương phân bố theo một bản đồ khá đặc trưng: kẽ các ngón tay, mặt gấp cổ tay, mặt duỗi khuỷu, nếp nách trước, quanh rốn, vùng thắt lưng, mông, đùi trong, quầng vú ở nữ và vùng sinh dục ở nam. Ở người lớn, mặt và da đầu thường được chừa lại. Ngoài sẩn đỏ và đường hầm, da còn có nhiều vết xước do gãi, đôi khi bội nhiễm thành mụn mủ hoặc chốc hóa.

Ghẻ ở trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ

Ở trẻ nhỏ, bản đồ tổn thương thay đổi hẳn: bệnh có thể lan tới lòng bàn tay, lòng bàn chân, mặt và cả da đầu — những vùng thường được chừa ở người lớn. Hình thái cũng khác, hay gặp mụn nước, mụn mủ và nốt sẩn, dễ bị nhầm với chàm sữa hoặc rôm sảy. Trẻ chưa biết diễn đạt nên biểu hiện thường là quấy khóc về đêm, ngủ không yên, cào gãi liên tục. Chủ đề này được bàn kỹ hơn trong bài trẻ ngứa nhiều ban đêm khi nào cần nghĩ đến ghẻ.

Nốt ghẻ

Một số người xuất hiện các sẩn cục chắc, màu nâu đỏ, ngứa nhiều, thường ở nách, bìu, dương vật hoặc bẹn. Đặc điểm gây bối rối của thể này là các nốt đó có thể tồn tại hàng tuần đến hàng tháng sau khi ký sinh trùng đã bị diệt sạch. Chúng là biểu hiện của phản ứng miễn dịch kéo dài tại chỗ chứ không đồng nghĩa còn ghẻ sống, nên việc bôi đi bôi lại thuốc diệt ghẻ vào các nốt này không giải quyết được vấn đề mà chỉ làm da thêm kích ứng.

Ghẻ vảy (ghẻ sừng)

Đây là thể nặng và dễ bị bỏ sót nhất. Thay vì vài sẩn rải rác, da xuất hiện các mảng dày sừng, đóng vảy dày, có thể lan rộng ở bàn tay, bàn chân, da đầu, thậm chí toàn thân. Nghịch lý là người bệnh có thể ngứa rất ít hoặc không ngứa, nên bệnh thường bị nhầm với vảy nến, chàm khô hay á sừng. Trong khi đó số lượng ký sinh trùng trên da lên tới hàng nghìn đến hàng triệu con, khiến khả năng lây lan mạnh hơn hẳn thể thông thường — chỉ tiếp xúc ngắn hoặc dùng chung khăn, ga giường cũng đủ lây. Thể này thường gặp ở người cao tuổi, người nằm liệt lâu ngày, người có suy giảm miễn dịch làm ghẻ chuyển sang thể ghẻ sừng, hoặc người dùng corticoid kéo dài.

Ghẻ bị che lấp do bôi corticoid

Khi người bệnh đã tự bôi corticoid nhiều ngày, phản ứng viêm bị dập bớt, sẩn đỏ mờ đi, đường hầm khó thấy, trong khi ký sinh trùng vẫn nhân lên. Bệnh cảnh trở nên không điển hình, dễ dẫn tới chẩn đoán sai và điều trị vòng vo. Đây là lý do bác sĩ luôn hỏi kỹ người bệnh đã bôi những gì lên da trước khi đến khám.

Chẩn đoán phân biệt với các bệnh da gây ngứa khác

Ngứa là triệu chứng chung của rất nhiều bệnh da, nên phần lớn sai lầm trong xử trí ghẻ đến từ khâu phân biệt. Bảng dưới đây tóm tắt những điểm bác sĩ dựa vào để tách bệnh ghẻ khỏi các chẩn đoán hay bị nhầm.

Trong thực hành, yếu tố có sức nặng nhất vẫn là dịch tễ. Một người ngứa đêm kèm sẩn ở kẽ ngón tay mà trong nhà có thêm người ngứa tương tự thì hướng chẩn đoán gần như đã rõ, ngay cả trước khi soi tìm ký sinh trùng. Ngược lại, một người ngứa đơn độc nhiều năm, không ai lây, thì nên nghĩ tới nhóm nguyên nhân khác — các hướng cần rà soát được trình bày trong bài da ngứa về đêm bác sĩ da liễu cần kiểm tra gì.

Bác sĩ xác định chẩn đoán bằng cách nào

Chẩn đoán bệnh ghẻ dựa trước hết vào bệnh sử và hình thái tổn thương: kiểu ngứa tăng về đêm, vị trí đặc trưng, sự hiện diện của đường hầm và yếu tố nhiều người cùng mắc trong một nhà hay một tập thể.

Để củng cố chẩn đoán, bác sĩ có thể dùng soi da bằng dermoscopy, quan sát đầu đường hầm để tìm hình ảnh gợi ý phần đầu của con ghẻ nằm ở cuối đường hầm. Cách thứ hai là cạo nhẹ bề mặt tổn thương rồi soi tươi dưới kính hiển vi để tìm ký sinh trùng, trứng hoặc chất thải của nó. Khi thấy được thì chẩn đoán chắc chắn.

Tuy vậy cần nhấn mạnh mặt còn lại: do số lượng ký sinh trùng trên người bệnh thể thông thường rất ít, việc soi không tìm thấy con nào là chuyện thường gặp và không đủ để loại trừ bệnh. Khi bệnh cảnh lâm sàng và yếu tố lây lan trong gia đình đã điển hình, bác sĩ vẫn có cơ sở để điều trị theo hướng bệnh ghẻ.

Điều trị bệnh ghẻ theo bậc

Nguyên tắc xuyên suốt: diệt ký sinh trùng trên người bệnh, xử lý đồng thời cho những người tiếp xúc gần, và xử lý đồ dùng để cắt vòng lây. Thiếu một trong ba mắt xích thì bệnh quay lại.

Bậc một: thuốc bôi diệt ghẻ

Lựa chọn đầu tay trong hầu hết hướng dẫn hiện nay là kem permethrin nồng độ 5 phần trăm. Vấn đề nằm ở chỗ hiệu quả của nó phụ thuộc rất nhiều vào cách bôi, mà đây lại là khâu người bệnh hay làm sai. Thuốc cần được phủ kín toàn bộ bề mặt da chứ không phải chỉ chấm vào chỗ ngứa: kể cả kẽ các ngón tay ngón chân, quanh rốn, nếp bẹn, vùng sinh dục, mông và phần da ngay dưới bờ móng — nên cắt ngắn móng và chải kỹ vùng này. Ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và trong thể ghẻ vảy, phạm vi bôi còn mở rộng lên cả mặt và da đầu.

Thuốc cần lưu trên da khoảng tám đến mười hai giờ, nên thường được bôi buổi tối rồi tắm rửa vào sáng hôm sau. Nếu rửa tay giữa chừng thì phải bôi bù ngay vào vùng đó. Và như đã nói ở phần cơ chế, vì thuốc không diệt được trứng nên phải bôi nhắc lại lần thứ hai sau khoảng một đến hai tuần, đúng vào lúc lứa ghẻ mới nở ra. Bỏ lần bôi thứ hai là một trong những lý do thất bại hay gặp nhất trên thực tế.

Ngoài permethrin, còn có các thuốc bôi khác như benzyl benzoate hay chế phẩm lưu huỳnh, được cân nhắc trong một số tình huống riêng, chẳng hạn ở trẻ rất nhỏ hoặc phụ nữ mang thai. Việc chọn hoạt chất nào, nồng độ ra sao và bôi trong bao lâu được cân nhắc riêng cho từng người sau khi thăm khám, không nên tự áp dụng theo đơn của người khác trong nhà.

Bậc hai: thuốc uống

Ivermectin đường uống được đặt ra khi điều trị bôi đã thực hiện đúng mà không đáp ứng, khi người bệnh không dung nạp thuốc bôi, khi tổn thương quá lan rộng khiến việc bôi khó bảo đảm, khi cần xử lý một ổ dịch trong tập thể, hoặc trong thể ghẻ vảy. Thuốc thường được dùng thành hai lần cách nhau khoảng một tuần, cũng theo logic phải diệt nốt lứa nở ra từ trứng. Đây là thuốc kê đơn, tính theo cân nặng và có những nhóm cần thận trọng, nên phải do bác sĩ chỉ định và theo dõi.

Có một điểm bác sĩ muốn lưu ý riêng vì thỉnh thoảng vẫn gặp trên thực tế: không dùng chế phẩm ivermectin dành cho thú y để tự điều trị cho người. Các chế phẩm này khác nhau về nồng độ, tá dược và tiêu chuẩn kiểm soát, việc tự dùng có thể gây hại. Trong thể ghẻ vảy, hướng xử trí thường phải phối hợp cả thuốc uống lẫn thuốc bôi qua nhiều đợt, kèm thuốc làm bong lớp sừng dày để thuốc thấm được xuống dưới, và người bệnh cần được theo dõi sát hơn.

Điều trị cả nhà và xử lý đồ dùng

Toàn bộ người sống chung, bạn tình và những người tiếp xúc da kề da thường xuyên cần được điều trị cùng đợt với người bệnh, ngay cả khi họ chưa có triệu chứng gì — vì họ có thể đang trong giai đoạn ủ bệnh kéo dài nhiều tuần. Điều trị lệch nhau vài ngày cũng đủ để mầm bệnh chuyền qua chuyền lại giữa các thành viên.

Về đồ dùng, quần áo, khăn, ga gối và chăn đã dùng trong vài ngày trước đó nên được giặt máy ở nhiệt độ cao rồi sấy hoặc phơi nắng kỹ. Với những món không giặt được, có thể cho vào túi kín để riêng khoảng một tuần, vì ký sinh trùng tồn tại rất kém khi tách khỏi cơ thể người. Nhà cửa chỉ cần vệ sinh và hút bụi thông thường, không cần phun hóa chất diệt côn trùng — ngoại lệ là thể ghẻ vảy với lượng ký sinh trùng rất lớn, khi đó việc xử lý môi trường cần kỹ hơn theo chỉ dẫn riêng mà bác sĩ đưa ra cho từng hoàn cảnh.

Sau điều trị còn ngứa: khi nào bình thường, khi nào là thất bại

Đây là phần gây lo lắng nhiều nhất và cũng hay bị hiểu sai nhất. Vì ngứa sinh ra từ phản ứng miễn dịch với kháng nguyên của ký sinh trùng, nên khi ghẻ đã chết, các kháng nguyên còn lại trong da vẫn tiếp tục kích thích phản ứng đó thêm một thời gian. Tình trạng này gọi là ngứa sau ghẻ, thường kéo dài khoảng hai đến bốn tuần, đôi khi lâu hơn, và bản thân nó không có nghĩa là thuốc thất bại. Trong giai đoạn này, hướng xử trí thiên về làm dịu da: dưỡng ẩm đều đặn, thuốc kháng histamin và trong một số trường hợp là thuốc bôi chống viêm dùng ngắn ngày theo chỉ định.

Vậy dấu hiệu nào mới thật sự gợi ý bệnh chưa được kiểm soát? Điều cần nhìn không phải là còn ngứa hay không, mà là có tổn thương mới hay không: xuất hiện thêm đường hầm mới, sẩn mới mọc ở vị trí mới sau mốc hai đến bốn tuần, hoặc thêm người trong nhà bắt đầu ngứa. Khi đó cần quay lại khám để đánh giá.

Các nguyên nhân thất bại thường gặp xếp theo thứ tự thực tế là: bôi sót vùng da, nhất là lưng, mông, kẽ ngón và vùng dưới móng; quên lần bôi nhắc lại; không điều trị đồng loạt cho người sống chung; tái nhiễm từ quần áo chăn màn chưa được xử lý; và sau cùng mới tới khả năng đáp ứng kém với hoạt chất đang dùng, điều đã bắt đầu được ghi nhận ở một số nơi và là lý do bác sĩ có thể phải đổi hướng điều trị.

Về tiên lượng chung, đây là bệnh có hướng xử trí rõ ràng và đáp ứng tốt khi được chẩn đoán đúng và điều trị đồng bộ cả nhà. Phần lớn tổn thương lành không để lại dấu vết, trừ những chỗ gãi sâu gây bội nhiễm có thể để lại vết thâm hoặc sẹo, và trừ các nốt ghẻ vốn cần thêm thời gian để lặn. Kết quả nhanh hay chậm còn khác nhau giữa từng người, phụ thuộc mức độ tổn thương lúc đến khám, thể bệnh và việc cả gia đình có thực hiện đúng cùng lúc hay không.

Khi nào nên đi khám da liễu?

Ngứa kéo dài có rất nhiều nguyên nhân, nhưng một số tình huống dưới đây cần bác sĩ da liễu nhìn tận nơi thay vì tự mua thuốc bôi, vì chẩn đoán sai ở giai đoạn đầu sẽ kéo theo cả nhà cùng mắc.

• Ngứa nhiều về đêm kèm sẩn ở kẽ ngón tay, cổ tay, quanh rốn: đây là bộ dấu hiệu gợi ý mạnh, nên được khám sớm để xác định.
• Trong nhà hoặc nơi ở tập thể có thêm người cùng ngứa: yếu tố lây lan cần được xử lý đồng loạt mới cắt được vòng bệnh.
• Đã tự bôi thuốc không rõ loại, nhất là thuốc có corticoid: tổn thương có thể bị che lấp khiến chẩn đoán khó hơn, cần bác sĩ đánh giá lại.
• Trẻ nhũ nhi quấy khóc, ngủ không yên kèm mụn nước ở lòng bàn tay bàn chân: biểu hiện ở trẻ nhỏ khác người lớn nên dễ bị bỏ sót.
• Da đóng vảy dày lan rộng nhưng ngứa lại ít, ở người lớn tuổi hoặc người nằm lâu: cần loại trừ thể ghẻ vảy vì khả năng lây rất cao.

Câu hỏi thường gặp về bệnh ghẻ

Nguồn tham khảo

• European guideline for the management of scabies — IUSTI (International Union against Sexually Transmitted Infections), khuyến cáo về chẩn đoán, thuốc bôi permethrin, ivermectin đường uống và xử lý người tiếp xúc.
• Guidance for the Management of Scabies in Children and Adults — West Yorkshire ICS, bản tháng 3 năm 2025: nguyên tắc bôi toàn thân, thời gian lưu thuốc trên da và lần bôi nhắc lại.
• STI Treatment Guidelines, phần Ectoparasitic Infections — Centers for Disease Control and Prevention (CDC): phác đồ điều trị ghẻ và chỉ định ivermectin.
• Các tổng quan so sánh hiệu quả lâm sàng giữa permethrin bôi và ivermectin uống trong điều trị ghẻ, và dữ liệu về phối hợp hai thuốc trong thể ghẻ nặng.

Bệnh ghẻ có bộ dấu hiệu khá riêng — ngứa tăng về đêm, sẩn ở kẽ ngón tay và cổ tay, đường hầm mảnh trên da, và nhiều người trong nhà cùng mắc — nhưng lại hay bị nhầm với dị ứng và bị che lấp bởi thuốc bôi tự mua. Điều trị chỉ đạt kết quả khi làm đủ ba việc cùng lúc: bôi đúng cách và đủ hai lần, xử lý đồng thời cho người sống chung, và làm sạch đồ dùng. Nếu bạn đang ngứa đêm kéo dài hoặc trong nhà có người ngứa tương tự, hãy để bác sĩ khám trực tiếp trước khi tự dùng thuốc. Để được thăm khám và tư vấn phù hợp, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.