NẤM DA THÂN HẮC LÀO: NHẬN BIẾT VÀ VÌ SAO HAY TÁI PHÁT

Bài viết được biên duyệt chuyên môn bởi BS CKI Phạm Thị Lan Ninh — chuyên khoa Da liễu, Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh.

Nấm da thân hắc lào là bệnh gì

Trên thân mình, cánh tay, đùi hay lưng bỗng xuất hiện một mảng da đỏ hồng hình tròn hoặc bầu dục, đặc điểm dễ nhận nhất là tổn thương hình vòng: bờ ngoài nổi gờ rõ, đỏ hơn, lấm tấm vảy và đôi khi có mụn nước li ti, trong khi phần giữa lại nhạt màu và trông gần như lành. Mảng này ngứa, nhất là khi ra mồ hôi hay trời nóng, và có xu hướng lan rộng dần theo thời gian, đôi khi mọc thêm những vòng mới ở lân cận. Đó là biểu hiện quen thuộc của nấm da thân, mà dân gian quen gọi là hắc lào.

Trong y văn, bệnh mang tên tinea corporis, nghĩa là nấm ở vùng da thân mình, để phân biệt với nấm ở các vùng khác như nấm bẹn, nấm bàn chân hay nấm da đầu. Tác nhân gây bệnh là một nhóm vi nấm sợi tơ ưa keratin gọi chung là vi nấm dermatophyte. Chúng chỉ sống ở lớp ngoài cùng đã chết của da chứ không xâm nhập sâu, nhưng chính đặc tính đó lại tạo nên kiểu tổn thương lan vòng rất riêng và khả năng lây lan mà bài này sẽ mổ xẻ.

Hắc lào là một trong những bệnh da phổ biến nhất ở nước ta, và điều đó không ngẫu nhiên. Khí hậu nóng ẩm quanh năm, mồ hôi nhiều, thói quen mặc đồ bó sát hay ẩm, cùng việc sinh hoạt đông đúc đều là môi trường lý tưởng cho vi nấm phát triển và truyền từ người này sang người khác. Bệnh gặp ở mọi lứa tuổi và cả hai giới, thường gặp hơn ở người hay ra mồ hôi, vận động viên, người sống trong điều kiện chật chội, người có bệnh nền như đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch. Cần nói ngay để đặt kỳ vọng đúng: hắc lào là bệnh chữa được, thường đáp ứng tốt với thuốc kháng nấm nếu dùng đúng và đủ, nhưng cũng rất hay tái phát nếu bỏ sót nguồn lây và các thói quen tạo điều kiện cho nấm. Mức độ đáp ứng và thời gian khỏi tùy vị trí, độ lan rộng, cơ địa và sự tuân thủ của từng người.

Cơ chế bệnh sinh: vì sao nấm ăn thành vòng

Muốn hiểu vì sao hắc lào có hình vòng đặc trưng và vì sao nó dai dẳng, cần nhìn vào cách vi nấm kiếm ăn. Lớp ngoài cùng của da, gọi là lớp sừng, được cấu tạo chủ yếu từ keratin — một loại chất đạm cứng. Vi nấm dermatophyte tiết ra men phân giải keratin, biến nó thành nguồn dinh dưỡng, và nhờ vậy sống ký sinh ngay trên bề mặt da mà không cần xâm nhập vào lớp sâu có mạch máu.

Từ điểm nhiễm ban đầu, nấm phát triển lan tỏa đều ra mọi hướng, giống như gợn sóng loang ra khi ném hòn sỏi xuống mặt nước. Vùng rìa ngoài là nơi nấm đang hoạt động mạnh nhất, nên ở đó phản ứng viêm rõ nhất: bờ nổi gờ, đỏ, có vảy và mụn nước nhỏ. Trong khi đó, ở phần trung tâm — nơi nấm đã đi qua — da bắt đầu hồi phục và nhạt màu dần. Chính sự lệch pha giữa rìa đang tiến và giữa đang lui tạo nên hình ảnh vòng tròn có bờ hoạt động mà người xưa gọi bằng cái tên ringworm, dù bệnh chẳng liên quan gì tới con giun.

Vì sao nấm ưa những vùng nóng ẩm cũng nằm ở sinh lý của nó. Dermatophyte phát triển tốt trong môi trường ấm, ẩm và tối, nên các nếp gấp da, vùng đổ nhiều mồ hôi, vùng bị quần áo bó che kín là nơi chúng sinh sôi mạnh. Điều này giải thích vì sao hắc lào hay bùng lên mùa nóng, ở người ra nhiều mồ hôi và ở những vùng da bí. Nó cũng hé lộ vì sao chỉ diệt nấm bằng thuốc mà không thay đổi môi trường ẩm ướt thì bệnh dễ quay lại.

Con đường lây cũng cần nắm để hiểu bệnh. Vi nấm và bào tử của nó có thể truyền trực tiếp khi da chạm da, hoặc gián tiếp qua khăn tắm, quần áo, chăn gối, ghế ngồi dùng chung, và cả từ động vật như chó mèo bị nấm. Bào tử nấm khá bền, có thể tồn tại một thời gian trên đồ vật, nên một ổ nấm trong nhà không được xử lý triệt để sẽ liên tục gieo mầm cho những đợt mới. Đây là mắt xích quan trọng lý giải tính hay tái phát của bệnh mà phần sau sẽ trở lại.

Các thể lâm sàng và cách nhận biết

Tuy cùng một tác nhân, hắc lào biểu hiện khác nhau tùy vị trí và tùy việc người bệnh đã bôi gì lên đó. Nhận ra đúng thể giúp không bỏ sót bệnh và tránh điều trị sai.

Nấm da thân điển hình

Đây là thể dễ nhận nhất, với một hay vài mảng hình vòng bờ nổi gờ, giữa nhạt, ngứa, nằm ở thân mình, lưng, bụng, cánh tay hoặc đùi. Kích thước tăng dần, bờ rõ, và khi có nhiều vòng gần nhau chúng có thể chồng lấn tạo hình nhiều cung. Ngứa thường tăng khi nóng và ra mồ hôi. Nếu để lâu không trị, mảng lan rộng và có thể mọc thêm ổ mới do nấm được gãi rồi phát tán sang vùng khác.

Hắc lào ở nếp gấp và vùng bẹn

Ở vùng bẹn, đùi trong, nếp mông — nơi ẩm và cọ xát nhiều — nấm gây mảng đỏ ngứa lan từ nếp bẹn xuống mặt trong đùi, bờ rõ và thường đối xứng hai bên. Thể này rất hay gặp ở nam giới và người ra nhiều mồ hôi, dễ nhầm với hăm hay viêm da. Người bị nấm bẹn thường đồng thời có nấm ở bàn chân hoặc kẽ chân mà không để ý, và ổ nấm chân đó là nguồn gieo rắc âm thầm khiến vùng bẹn cứ tái đi tái lại.

Nấm da tàng hình do bôi corticoid

Đây là thể gây nhiều rắc rối nhất trên thực hành. Khi người bệnh tưởng mảng ngứa là dị ứng hay chàm và tự bôi kem có corticoid, thuốc làm dịu viêm và giảm ngứa tức thì nên tổn thương trông như đang lành. Nhưng corticoid đồng thời ức chế miễn dịch tại chỗ, giúp nấm âm thầm lan rộng hơn và mất đi hình vòng bờ gờ điển hình. Kết quả là một tổn thương mờ nhạt, lan rộng, ranh giới không rõ, rất khó nhận ra là nấm — gọi là tinea incognito, hay nấm da tàng hình. Mỗi lần ngừng kem thì ngứa và đỏ bùng lại dữ hơn, khiến người bệnh càng bôi tiếp, tạo thành vòng luẩn quẩn. Cơ chế và lý do thể này khó nhận biết được phân tích kỹ trong bài nấm da bị biến dạng do corticoid vì sao khó nhận biết hơn.

Thể lan rộng và ở người suy giảm miễn dịch

Ở người có bệnh nền như đái tháo đường kiểm soát kém, người dùng thuốc ức chế miễn dịch, hoặc người lạm dụng corticoid kéo dài, nấm có thể lan thành nhiều mảng lớn khắp thân mình, dai dẳng và khó trị hơn hẳn. Khi thấy tổn thương lan rộng bất thường hay tái phát liên tục dù đã bôi thuốc, cần nghĩ tới các yếu tố thuận lợi bên trong này và đi khám thay vì tự xử trí.

Chẩn đoán phân biệt với các bệnh dễ nhầm

Nhiều bệnh da khác cũng gây mảng đỏ, tròn hoặc ngứa và rất dễ bị gọi nhầm là hắc lào — mà bôi nhầm thuốc thì bệnh dai dẳng hoặc nặng thêm. Bảng dưới nêu ra các điểm mấu chốt để gỡ nhầm giữa chúng.

Khi lâm sàng chưa rõ, bác sĩ có thể cạo một ít vảy ở bờ tổn thương đem soi tươi tìm sợi nấm — một xét nghiệm đơn giản nhưng giá trị, đặc biệt hữu ích ở các ca đã bôi corticoid làm mờ triệu chứng. Việc phân biệt hắc lào với chàm đặc biệt quan trọng, vì hai bệnh cần hai hướng thuốc trái ngược nhau; điều này được mổ xẻ chi tiết trong bài chàm đồng tiền dễ nhầm với hắc lào, còn nhóm nấm da khác trên thân mình được so sánh trong bài lang ben có tự hết không.

Điều trị nấm da thân theo bậc

Điều trị hắc lào không chỉ là bôi một tuýp thuốc, mà là diệt nấm đủ mức và đủ lâu, đồng thời cắt nguồn tái nhiễm. Chọn bậc nào tùy độ lan rộng, vị trí, thể bệnh và các yếu tố thuận lợi kèm theo.

Bậc một: thuốc kháng nấm bôi tại chỗ

Với đa số ca khu trú, vài mảng nhỏ, thuốc kháng nấm bôi tại chỗ là lựa chọn đầu tay và thường cho kết quả tốt. Nhóm thuốc bôi này gồm các hoạt chất diệt hoặc kìm nấm dùng ngoài da. Có ba nguyên tắc hay bị làm sai khiến điều trị thất bại. Thứ nhất, phải bôi phủ rộng ra cả vùng da lành quanh rìa tổn thương chứ không chỉ đúng mảng nhìn thấy, vì nấm đã lan ra xa hơn ranh giới mắt thường. Thứ hai, phải tiếp tục bôi đủ thời gian theo chỉ dẫn, thường thêm một hai tuần sau khi da nhìn đã sạch, bởi ngừng sớm khi nấm chưa bị diệt hết là lý do tái phát rất thường gặp. Thứ ba, tuyệt đối không bôi kem có corticoid lên tổn thương nấm, vì như đã nói, corticoid làm mờ bệnh và giúp nấm lan. Cách dùng thuốc chuẩn cho nấm ở người lớn được nói cụ thể trong bài nấm da ở người lớn vì sao bôi thuốc sai dễ lan rộng.

Bậc hai: thuốc kháng nấm đường uống

Khi tổn thương lan rộng nhiều vùng, tái phát dai dẳng, nằm ở nơi thuốc bôi khó với như da đầu hay râu, hoặc ở người suy giảm miễn dịch, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc kháng nấm đường uống để diệt nấm từ bên trong. Vì thuốc uống chuyển hóa qua gan và có thể tương tác với thuốc khác, việc chọn loại thuốc, liều lượng và số ngày dùng cần được bác sĩ cân nhắc trên từng ca sau khi khám, có khi kèm theo dõi men gan — khác hẳn so với chuyện tự mua một tuýp bôi ngoài. Thể nấm ăn sâu vào nang lông và da đầu như kerion còn bắt buộc phải dùng kháng nấm toàn thân mới khỏi, được phân tích trong bài kerion de celse: bản chất và lý do phải dùng kháng nấm hệ thống.

Bậc ba: xử lý ca khó và gỡ nền corticoid

Với các ca nấm da tàng hình đã bôi corticoid lâu ngày, việc điều trị phức tạp hơn: cần ngừng corticoid theo hướng dẫn, dùng kháng nấm đủ mạnh và đủ lâu, và chuẩn bị tinh thần rằng tổn thương có thể bùng đỏ ngứa lên một thời gian khi thôi thuốc. Những ca tái phát nhiều lần đòi hỏi truy tìm và xử lý nguồn nấm ẩn — ổ nấm ở bàn chân, ở móng, ở người thân hay ở thú nuôi trong nhà. Mọi hướng ở bậc này đều cần bác sĩ theo dõi sát và cá thể hóa cho từng người, cân nhắc cả cái được lẫn cái mất, thay vì tự điều chỉnh thuốc.

Vì sao hắc lào hay tái phát và cách hạn chế

Nhiều người trị hết mảng nấm rồi vài tuần sau lại thấy nó mọc lại, và kết luận bệnh không dứt được. Thực ra tái nhiễm ở hắc lào hầu như luôn có lý do cụ thể, và gỡ được những lý do đó thì bệnh mới thôi quay lại. Nguyên nhân hàng đầu là ngừng thuốc quá sớm: da vừa hết đỏ đã bỏ bôi, trong khi nấm chưa bị diệt hết, nên phần còn sót lại mọc lên. Kế đến là bỏ sót ổ nấm khác trên cơ thể, điển hình là nấm ở bàn chân hay kẽ chân âm thầm gieo mầm lên bẹn và thân mình mỗi ngày; đây cũng là lý do vì sao trị nấm móng và nấm chân lại quan trọng, như bài nấm móng vì sao điều trị lâu và hay thất bại đã bàn.

Nguồn lây từ môi trường và người xung quanh là mắt xích thứ ba. Bào tử nấm bám trên quần áo, khăn, chăn gối, ghế ngồi có thể tái nhiễm cho chính người bệnh hoặc lây cho người nhà; một người trong gia đình bị mà không cùng điều trị sẽ khiến cả nhà luân phiên nhiễm. Thú nuôi bị nấm cũng là nguồn dễ bị bỏ qua. Cuối cùng, môi trường ẩm ướt tại chỗ — mồ hôi, đồ bó sát, da bí không khô thoáng — tạo điều kiện cho bất kỳ mầm nấm sót lại nào bùng lên.

Từ đó, cách hạn chế tái phát khá rõ ràng dù đòi hỏi kiên trì: bôi thuốc đủ thời gian chứ không ngừng khi vừa thấy đỡ, xử lý đồng thời mọi ổ nấm trên cơ thể kể cả bàn chân và móng, giặt sạch và phơi nắng hoặc là nóng quần áo chăn màn, không dùng chung khăn và đồ cá nhân, giữ vùng da hay bị nấm khô thoáng, thay đồ ẩm mồ hôi sớm, và điều trị người nhà hay thú nuôi cùng bị. Những việc nhỏ này không diệt được mảng nấm đang có, nhưng quyết định rất lớn tới chuyện bệnh có quay lại hay không sau khi đã trị xong.

Tiên lượng và theo dõi lâu dài

Nhìn chung, nấm da thân là bệnh lành tính và đáp ứng tốt với điều trị đúng: phần lớn ca khu trú sạch sau vài tuần bôi thuốc đủ liệu trình. Tuy vậy, mức độ nhanh chậm khác nhau tùy độ lan rộng ban đầu, vị trí, thể bệnh, cơ địa và bệnh nền của mỗi người, nên không có một mốc thời gian chung áp cho mọi trường hợp. Điều đáng lưu tâm nhất về lâu dài không phải chuyện có diệt được nấm hay không — thường là được — mà là chặn cho nó khỏi quay lại.

Vài dấu hiệu cần theo dõi để can thiệp kịp thời: tổn thương lan rộng nhanh hay mọc thêm nhiều ổ mới dù đang bôi thuốc, mảng nấm mất hình vòng và trở nên mờ nhạt khó nhận sau khi từng bôi kem không rõ loại, hay bệnh cứ tái phát đều đặn sau mỗi đợt trị. Người có đái tháo đường, suy giảm miễn dịch hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch nên được theo dõi kỹ hơn vì nấm ở nhóm này dễ lan và dai dẳng. Khi rơi vào những tình huống đó, đi khám để đánh giá lại hướng điều trị sẽ hữu ích hơn là tự đổi hết thuốc này sang thuốc khác. Trị dứt được tới mức nào còn tùy sự kiên trì tuân thủ và việc gỡ đúng nguồn tái nhiễm của riêng mỗi người.

Khi nào nên đi khám da liễu?

Một mảng hắc lào nhỏ mới xuất hiện đôi khi đáp ứng với thuốc kháng nấm bôi mua theo hướng dẫn dược sĩ, nhưng một số tình huống sau nên được bác sĩ da liễu khám thay vì tự xử trí kéo dài.

• Mảng nấm lan rộng, nhiều ổ, hoặc ở vùng khó trị như da đầu, râu, mặt: có thể cần thuốc kháng nấm đường uống.
• Đã bôi thuốc đúng cách vài tuần mà không đỡ, hoặc tổn thương mờ nhạt khó nhận sau khi từng bôi kem lạ: cần loại trừ nấm da tàng hình do corticoid và soi tìm nấm.
• Tái phát liên tục sau mỗi đợt điều trị: nên tìm và xử lý nguồn tái nhiễm như nấm chân, nấm móng, người nhà hoặc thú nuôi cùng bị.
• Không chắc là hắc lào hay chàm, lang ben, vảy nến: nên khám để đi đúng hướng, vì bôi nhầm thuốc có thể làm bệnh nặng thêm.
• Người có đái tháo đường, suy giảm miễn dịch hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch: nấm dễ lan và dai dẳng hơn, cần được theo dõi kỹ.

Câu hỏi thường gặp về nấm da thân hắc lào

Nguồn tham khảo

• Centers for Disease Control and Prevention (CDC) — Treatment of Ringworm: bôi kháng nấm phủ rộng, dùng đủ thời gian và tránh kem chứa corticoid trên tổn thương nấm.
• DermNet — Tinea corporis (body ringworm) và Tinea incognito: hình thái tổn thương, vai trò soi nấm, tinea incognito do corticoid và nguyên tắc điều trị.
• American Academy of Dermatology (AAD) — Ringworm: how to treat: hướng chăm sóc, phòng lây và khi nào cần khám.
• Các tổng quan lâm sàng về hiệu quả kháng nấm nhóm allylamine và azole trong tinea corporis, thời gian điều trị và yếu tố tái phát.

Nấm da thân hắc lào là bệnh rất phổ biến ở xứ nóng ẩm, dễ nhận qua mảng đỏ hình vòng bờ nổi gờ và ngứa, thường đáp ứng tốt với thuốc kháng nấm khi dùng đúng và đủ. Điều khiến bệnh đeo đẳng không phải vì nấm khó diệt, mà vì hay bị ngừng thuốc sớm, bôi nhầm corticoid và bỏ sót nguồn tái nhiễm. Hiểu được điều đó, người bệnh sẽ trị đúng cách và giữ cho bệnh khỏi quay lại. Nếu bạn có mảng ngứa lan vòng, tái phát nhiều lần hay không chắc là hắc lào hay bệnh khác, hãy để bác sĩ khám và soi nấm để đi đúng hướng. Để được thăm khám và tư vấn, vui lòng liên hệ Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh — 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh. Hotline: 0869 238 117.