Nấm tóc ở trẻ em: dấu hiệu lâm sàng và dermoscopy cần chú ý

Nấm tóc ở trẻ em là một bệnh lý da đầu khá thường gặp nhưng dễ bị nhầm với gàu, viêm da tiết bã, chàm da đầu hoặc rụng tóc từng mảng. Nhiều phụ huynh chỉ nghĩ trẻ bị bong vảy da đầu thông thường, đến khi tóc rụng thành mảng, có nhiều sợi tóc gãy sát da đầu hoặc vùng da đầu sưng viêm mới đưa trẻ đi khám.

Điểm quan trọng là nấm tóc không chỉ nằm trên bề mặt da. Vi nấm có thể xâm nhập vào sợi tóc và nang tóc, vì vậy việc tự mua dầu gội hoặc thuốc bôi chống nấm thường không đủ. Nếu điều trị không đúng, bệnh có thể kéo dài, lây cho trẻ khác trong gia đình hoặc lớp học, đôi khi gây viêm mạnh dạng kerion và để lại nguy cơ rụng tóc sẹo.

Tại Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh ở Thủ Dầu Một, Bình Dương, trẻ có biểu hiện nghi ngờ nấm tóc sẽ được bác sĩ đánh giá bằng hỏi bệnh sử, khám da đầu, quan sát tổn thương tóc – da đầu và có thể soi da đầu bằng dermoscopy khi phù hợp. Dermoscopy giúp bác sĩ nhìn rõ hơn những dấu hiệu vi thể của sợi tóc và nang tóc mà mắt thường khó đánh giá đầy đủ.

Nấm tóc ở trẻ em là gì?

Nấm tóc, còn gọi là nấm da đầu hay tinea capitis, là tình trạng nhiễm nấm dermatophyte ở da đầu, nang tóc và thân tóc. Bệnh thường gặp ở trẻ em hơn người lớn, nhất là lứa tuổi đi học, do trẻ dễ tiếp xúc gần với nhau, dùng chung vật dụng cá nhân hoặc tiếp xúc với nguồn lây từ người, động vật nuôi hay môi trường.

Khác với nấm da thân mình, nấm tóc có đặc điểm khó điều trị hơn vì vi nấm liên quan trực tiếp đến sợi tóc. Thuốc bôi bên ngoài hoặc dầu gội chỉ tác động một phần trên bề mặt da đầu, không thể thay thế hoàn toàn thuốc uống khi vi nấm đã xâm nhập vào thân tóc.

Trong thực tế, phụ huynh thường đưa trẻ đi khám vì một trong các lý do sau: trẻ ngứa da đầu dai dẳng, bong vảy nhiều dù đã đổi dầu gội, tóc rụng thành mảng, có vùng tóc bị gãy cụt, da đầu có mụn mủ hoặc trẻ bị nổi hạch vùng cổ, sau tai kèm tổn thương da đầu.

Vì sao trẻ em dễ bị nấm tóc?

Trẻ em dễ bị nấm tóc vì nhiều yếu tố kết hợp. Da đầu trẻ thường tiếp xúc gần trong sinh hoạt, học tập, vui chơi. Trẻ có thể dùng chung nón, lược, khăn, gối, kẹp tóc hoặc nằm chung với anh chị em. Một số trường hợp có liên quan đến chó, mèo hoặc vật nuôi đang bị nấm da nhưng chưa được phát hiện.

Ngoài ra, trẻ thường gãi khi ngứa, làm da đầu trầy xước nhẹ. Những vết trầy nhỏ này có thể tạo điều kiện cho vi nấm bám và phát triển. Nếu phụ huynh tự bôi thuốc không phù hợp, đặc biệt là thuốc có corticoid, hình ảnh bệnh có thể bị che lấp, bớt đỏ tạm thời nhưng vi nấm vẫn còn, khiến bệnh lan rộng hoặc khó nhận diện hơn.

Một điểm cần lưu ý là nấm tóc có khả năng lây. Không phải cứ một trẻ trong nhà bị nấm tóc thì tất cả người thân đều sẽ mắc, nhưng cần kiểm tra những người có ngứa, bong vảy da đầu, rụng tóc bất thường hoặc có tổn thương dạng nấm ở da thân mình.

Dấu hiệu lâm sàng thường gặp của nấm tóc ở trẻ em

Bong vảy da đầu kéo dài

Bong vảy là biểu hiện rất hay gặp. Vảy có thể mịn, trắng, rải rác giống gàu hoặc tập trung ở một vùng da đầu. Một số trẻ bong vảy nhiều nhưng rụng tóc chưa rõ, khiến phụ huynh dễ nghĩ chỉ là da đầu khô hoặc viêm da tiết bã.

Điểm gợi ý nấm tóc là vảy đi kèm ngứa, tóc gãy, có mảng tóc thưa khu trú hoặc điều trị gàu thông thường không cải thiện. Nếu vùng vảy chỉ nằm một bên da đầu, lan dần, có tóc gãy ngắn hoặc chấm đen ở chân tóc, cần nghĩ nhiều hơn đến nấm tóc.

Rụng tóc từng mảng

Nấm tóc có thể làm tóc rụng thành mảng tròn, bầu dục hoặc không đều. Vùng rụng tóc thường không nhẵn hoàn toàn như rụng tóc từng mảng tự miễn, mà có thể kèm vảy, đỏ nhẹ, tóc gãy nhiều độ dài khác nhau.

Một số trẻ chỉ có vùng tóc thưa nhẹ nên phụ huynh khó phát hiện sớm. Khi chải tóc hoặc gội đầu, tóc rụng nhiều hơn ở một vùng nhất định. Nếu quan sát kỹ, có thể thấy nhiều sợi tóc bị gãy sát da đầu, không phải rụng nguyên sợi từ chân tóc.

Tóc gãy sát da đầu và chấm đen

Hình ảnh chấm đen là dấu hiệu quan trọng. Đây là các sợi tóc bị gãy rất sát bề mặt da đầu, nhìn giống những chấm đen li ti nằm trong vùng tóc thưa hoặc vùng bong vảy.

Dấu hiệu này rất có giá trị vì nó gợi ý tổn thương không chỉ nằm ở da đầu mà có liên quan đến thân tóc. Khi thấy trẻ có mảng tóc thưa kèm nhiều chấm đen, phụ huynh không nên tiếp tục tự đổi dầu gội nhiều lần mà nên đưa trẻ khám da liễu.

Mụn mủ, sưng đau hoặc kerion

Một số trường hợp nấm tóc gây phản ứng viêm mạnh. Da đầu có thể sưng đỏ, đau, có mụn mủ, đóng mài, rỉ dịch hoặc tạo mảng viêm mềm. Dạng viêm mạnh này thường được gọi là kerion.

Kerion có thể bị nhầm với nhiễm trùng da đầu do vi khuẩn, nhọt hoặc áp xe. Nếu chỉ nặn, rạch hoặc dùng kháng sinh mà không xử lý nguyên nhân nấm, bệnh có thể kéo dài. Đây là nhóm cần khám sớm vì viêm mạnh quanh nang tóc có thể làm tăng nguy cơ rụng tóc sẹo nếu xử trí muộn.

Nổi hạch vùng cổ hoặc sau tai

Một số trẻ bị nấm tóc có thể kèm hạch vùng cổ, gáy hoặc sau tai. Hạch thường phản ánh tình trạng viêm/nhiễm ở vùng da đầu. Khi trẻ có tổn thương da đầu kèm hạch, bác sĩ sẽ đánh giá thêm mức độ viêm, dấu hiệu nhiễm trùng kèm theo và hướng điều trị phù hợp.

Dermoscopy giúp gì trong chẩn đoán nấm tóc ở trẻ em?

Dermoscopy da đầu, hay trichoscopy, là phương pháp dùng thiết bị phóng đại và ánh sáng chuyên dụng để quan sát da đầu, nang tóc và thân tóc. Với nấm tóc ở trẻ em, dermoscopy không thay thế hoàn toàn xét nghiệm nấm khi cần, nhưng giúp bác sĩ có thêm dữ kiện tại thời điểm khám.

Tại Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh, DermLite DL5 là thiết bị dermoscopy hiện đại từ Mỹ, hỗ trợ bác sĩ quan sát rõ hơn cấu trúc sợi tóc, nang lông, vảy da đầu, dấu hiệu viêm quanh nang và các biến đổi mà mắt thường khó đánh giá đầy đủ. Cách tiếp cận này đặc biệt hữu ích khi trẻ chỉ có tổn thương sớm, biểu hiện không điển hình hoặc đã bôi thuốc trước đó làm hình ảnh lâm sàng bị thay đổi.

Comma hairs

Comma hairs là các sợi tóc ngắn, cong hình dấu phẩy. Dấu hiệu này xuất hiện khi thân tóc bị vi nấm xâm nhập, trở nên yếu, dễ gãy và cong lại. Trên dermoscopy, comma hairs là một trong những dấu hiệu gợi ý nấm tóc.

Tuy nhiên, không phải ca nấm tóc nào cũng có comma hairs. Vì vậy bác sĩ không dựa vào một dấu hiệu đơn lẻ mà cần phối hợp nhiều dữ kiện: lâm sàng, phân bố tổn thương, mức độ bong vảy, tóc gãy, tiền sử lây nhiễm và các dấu hiệu dermoscopy khác.

Corkscrew hairs

Corkscrew hairs là các sợi tóc xoắn như lò xo hoặc hình nút vặn. Dấu hiệu này cũng phản ánh sự biến dạng của thân tóc do vi nấm làm tóc yếu và dễ gãy. Khi thấy corkscrew hairs trong vùng bong vảy, rụng tóc hoặc tóc gãy, bác sĩ sẽ nghĩ nhiều hơn đến nấm tóc.

Ở trẻ em, corkscrew hairs có thể rất hữu ích trong những trường hợp vùng rụng tóc không quá điển hình hoặc dễ nhầm với rụng tóc từng mảng.

Zigzag hairs, Morse code-like hairs và tóc gãy

Một số dấu hiệu khác có thể gặp gồm tóc dạng zigzag, tóc có đoạn sáng tối xen kẽ giống mã vạch hoặc Morse code-like hairs, tóc gãy nhiều độ dài khác nhau và black dots. Những hình ảnh này cho thấy thân tóc bị tổn thương không đồng đều.

Các dấu hiệu này giúp bác sĩ phân biệt nấm tóc với một số bệnh lý rụng tóc khác. Ví dụ, trong rụng tóc từng mảng tự miễn, bác sĩ có thể thấy các dấu hiệu khác như exclamation mark hairs, yellow dots hoặc tóc mọc lại dạng ngắn mảnh, trong khi nấm tóc thường đi kèm vảy, tóc gãy và các biến dạng thân tóc do nấm.

Vảy quanh nang tóc và đỏ da đầu

Ngoài thân tóc, dermoscopy còn giúp quan sát vảy quanh nang tóc, vảy lan tỏa, đỏ quanh nang, mụn mủ nhỏ hoặc dấu hiệu viêm. Những chi tiết này giúp đánh giá mức độ hoạt động của bệnh và nguy cơ viêm mạnh.

Với trẻ đã dùng thuốc trước đó, nhất là thuốc bôi có corticoid, vùng da đầu có thể bớt đỏ nhưng vẫn còn tóc gãy, vảy quanh nang hoặc dấu hiệu nấm dưới dermoscopy. Đây là lý do nên cho bác sĩ biết đầy đủ trẻ đã dùng thuốc gì, trong bao lâu.

Nấm tóc dễ nhầm với bệnh gì?

Gàu và viêm da tiết bã

Gàu và viêm da tiết bã thường gây bong vảy da đầu lan tỏa, có thể ngứa nhưng thường không tạo mảng rụng tóc rõ với tóc gãy sát da đầu. Nếu trẻ chỉ bong vảy nhẹ toàn da đầu, không có tóc gãy, không có mảng rụng tóc khu trú, bác sĩ sẽ cân nhắc nhóm bệnh này.

Tuy nhiên, nấm tóc dạng vảy lan tỏa có thể giống gàu. Vì vậy, khi “gàu” ở trẻ kéo dài, điều trị không cải thiện hoặc có vùng tóc thưa kèm tóc gãy, cần khám để loại trừ nấm tóc.

Rụng tóc từng mảng

Rụng tóc từng mảng thường tạo mảng rụng tóc nhẵn, bề mặt da đầu tương đối bình thường, ít vảy. Trong khi đó, nấm tóc thường có vảy, ngứa, tóc gãy, chấm đen hoặc viêm quanh nang tóc.

Dermoscopy có thể hỗ trợ phân biệt hai tình trạng này. Đây là điểm quan trọng vì hướng điều trị hoàn toàn khác nhau. Nếu nhầm nấm tóc với rụng tóc từng mảng và dùng thuốc ức chế viêm không phù hợp, bệnh nấm có thể lan rộng hơn.

Vảy nến da đầu

Vảy nến da đầu có thể gây mảng đỏ, vảy dày, ranh giới rõ và bong vảy nhiều. Một số trường hợp trẻ có tổn thương ở khuỷu tay, đầu gối, sau tai hoặc móng kèm theo. Vảy nến thường không làm tóc gãy sát da đầu theo kiểu chấm đen đặc trưng như nấm tóc.

Dù vậy, khi vùng da đầu viêm nhiều, bác sĩ vẫn cần khám kỹ để tránh bỏ sót nhiễm nấm kèm theo.

Thói quen nhổ tóc hoặc tổn thương do kéo giật tóc

Một số trẻ có thói quen xoắn tóc, giật tóc hoặc buộc tóc quá chặt, gây vùng tóc thưa, tóc gãy. Tổn thương này thường liên quan đến vị trí dễ kéo, hình dạng không đều và ít bong vảy kiểu nấm.

Khai thác bệnh sử và dermoscopy giúp bác sĩ nhận diện kiểu tóc gãy cơ học, từ đó tư vấn phụ huynh phù hợp.

Khi nào nên đưa trẻ đi khám bác sĩ da liễu?

Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám khi trẻ có bong vảy da đầu kéo dài, ngứa nhiều, rụng tóc thành mảng, tóc gãy sát da đầu, vùng da đầu có chấm đen, mụn mủ, sưng đau hoặc nổi hạch vùng cổ – sau tai. Trẻ đã dùng dầu gội trị gàu, thuốc bôi hoặc mẹo dân gian nhưng không cải thiện cũng nên được khám sớm.

Đặc biệt, nếu trong nhà có nhiều người ngứa da đầu, có mảng nấm da ở thân mình, hoặc trẻ có tiếp xúc với chó mèo bị rụng lông, bong vảy, cần thông báo cho bác sĩ. Những thông tin này giúp định hướng nguồn lây và giảm nguy cơ tái nhiễm sau điều trị.

Không nên tự cạo, nặn, đắp lá, bôi rượu thuốc hoặc dùng thuốc corticoid khi chưa có chẩn đoán. Da đầu trẻ nhạy cảm, các cách xử trí không phù hợp có thể làm viêm nặng hơn, che lấp dấu hiệu bệnh hoặc gây kích ứng.

Bác sĩ đánh giá nấm tóc ở trẻ em như thế nào?

Khi khám, bác sĩ sẽ hỏi thời gian xuất hiện bệnh, mức độ ngứa, tốc độ lan rộng, trẻ có rụng tóc từng mảng hay không, trong gia đình có ai bị tương tự không, trẻ có dùng chung lược/nón/khăn/gối không và có tiếp xúc với vật nuôi hay không.

Sau đó, bác sĩ khám trực tiếp da đầu để đánh giá vị trí tổn thương, kiểu bong vảy, mức độ đỏ, tình trạng tóc gãy, chấm đen, mụn mủ, đóng mài, sưng đau và hạch vùng lân cận. Nếu phù hợp, bác sĩ có thể soi da đầu bằng dermoscopy để quan sát kỹ hơn dấu hiệu trên thân tóc và quanh nang tóc.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm tìm nấm, soi tươi KOH, cấy nấm hoặc xét nghiệm khác tùy tình huống. Nếu tổn thương không điển hình, viêm kéo dài, nghi ngờ bệnh lý khác hoặc không đáp ứng điều trị như dự kiến, việc xét nghiệm giúp củng cố chẩn đoán và điều chỉnh hướng điều trị.

Điều trị nấm tóc ở trẻ em theo nguyên tắc an toàn

Điều trị nấm tóc cần đúng chẩn đoán, đúng thuốc, đủ thời gian và theo dõi đáp ứng. Vì nấm tóc liên quan đến thân tóc và nang tóc, thuốc kháng nấm đường uống thường là nền tảng điều trị trong nhiều trường hợp. Lựa chọn thuốc, liều lượng và thời gian dùng cần dựa trên tuổi, cân nặng, mức độ bệnh, bệnh nền, thuốc đang dùng và đánh giá của bác sĩ.

Dầu gội kháng nấm hoặc dung dịch hỗ trợ có thể được dùng kèm để giảm lượng vi nấm trên da đầu và giảm lây lan, nhưng không nên xem là điều trị duy nhất. Thuốc bôi cũng chỉ có vai trò hỗ trợ trong một số tình huống, nhất là khi có tổn thương nấm da kèm theo ở vùng khác.

Nếu trẻ có viêm mạnh, mụn mủ, đau hoặc kerion, bác sĩ sẽ đánh giá thêm nguy cơ bội nhiễm, mức độ viêm và khả năng để lại sẹo. Mục tiêu không chỉ là diệt nấm mà còn kiểm soát phản ứng viêm, bảo vệ nang tóc và theo dõi sự mọc lại của tóc.

Trong quá trình điều trị, phụ huynh cần cho trẻ dùng thuốc đúng hướng dẫn, không tự ngưng khi thấy bớt vảy hoặc bớt ngứa sớm. Việc ngưng thuốc quá sớm có thể làm bệnh tái phát hoặc kéo dài.

Chăm sóc tại nhà và giảm lây lan

Chăm sóc tại nhà có vai trò quan trọng để hạn chế lây lan và tái nhiễm. Trẻ nên có lược, khăn, nón, gối riêng. Không dùng chung đồ cá nhân với anh chị em. Vỏ gối, khăn, nón nên được giặt thường xuyên và phơi khô.

Nếu gia đình có chó mèo bị rụng lông, bong vảy hoặc có mảng da bất thường, nên đưa thú cưng đi kiểm tra thú y. Nếu chỉ điều trị cho trẻ mà nguồn lây từ vật nuôi hoặc người thân vẫn còn, bệnh có thể tái phát.

Trong thời gian điều trị, không nên cạo trọc đầu trẻ một cách cực đoan nếu không có chỉ định. Việc cắt tóc gọn có thể giúp vệ sinh và bôi/gội dễ hơn, nhưng cạo sát hoặc làm trầy xước da đầu có thể khiến trẻ khó chịu và làm tăng kích ứng.

Nấm tóc có làm trẻ rụng tóc vĩnh viễn không?

Phần lớn trường hợp nấm tóc nếu được phát hiện và điều trị đúng có thể cải thiện, tóc mọc lại theo thời gian. Tuy nhiên, những trường hợp viêm mạnh, kerion, nhiễm trùng kèm theo hoặc điều trị muộn có thể làm tổn thương nang tóc nhiều hơn, tăng nguy cơ rụng tóc sẹo.

Vì vậy, điều quan trọng không phải là chờ xem tóc có tự mọc lại hay không, mà là xác định đúng nguyên nhân rụng tóc. Nếu là nấm tóc, trẻ cần điều trị kháng nấm phù hợp. Nếu là rụng tóc từng mảng, viêm da tiết bã, vảy nến hoặc thói quen nhổ tóc, hướng xử trí sẽ khác.

Dermoscopy giúp bác sĩ theo dõi vùng tóc gãy, mức độ vảy quanh nang, dấu hiệu viêm và quá trình mọc tóc mới. Đây là một phần hữu ích trong đánh giá các bệnh lý da đầu ở trẻ em.

Khám nấm tóc ở trẻ em tại Thủ Dầu Một, Bình Dương

Nấm tóc ở trẻ em là bệnh có thể điều trị được, nhưng cần được nhận diện đúng. Khi trẻ có bong vảy da đầu kéo dài, ngứa, rụng tóc từng mảng, tóc gãy sát da đầu, chấm đen hoặc vùng da đầu sưng viêm, phụ huynh nên đưa trẻ đến bác sĩ da liễu để được đánh giá.

Tại Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh ở Thủ Dầu Một, Bình Dương, bác sĩ thăm khám trực tiếp, đánh giá lâm sàng da đầu và có thể sử dụng DermLite DL5 để soi da đầu bằng dermoscopy khi phù hợp. Thiết bị này hỗ trợ quan sát rõ hơn các dấu hiệu ở thân tóc, nang tóc, vảy và tình trạng viêm, từ đó giúp định hướng chẩn đoán và theo dõi điều trị một cách thận trọng hơn.

Nếu phụ huynh đang nghi ngờ trẻ bị nấm tóc, không nên tự bôi thuốc kéo dài hoặc dùng lại đơn thuốc cũ. Khám sớm giúp xác định đúng bệnh, điều trị đúng nguyên nhân và giảm nguy cơ lây lan cho người thân.

Đăng ký tư vấn trực tiếp cùng Bác sĩ Da liễu

Nếu bạn cần tư vấn về các vấn đề da, hãy để lại thông tin để được thăm khám trực tiếp cùng đội ngũ Bác sĩ Da liễu tại Phòng khám Dr Lan Ninh