RỤNG TÓC DO NHỔ TÓC (TRICHOTILLOMANIA): LIỆU PHÁP TÂM LÝ LÂM SÀNG

Nhiều người đến phòng khám với một vùng tóc thưa khó hiểu: tóc rụng thành mảng có ranh giới không đều, đôi khi chỉ ở một bên đầu, một bên lông mày hoặc hàng mi, nhưng da bên dưới lại nhẵn, không bong vảy, không mưng mủ. Họ đã thử nhiều loại dầu gội, thuốc bôi mọc tóc, thậm chí uống thực phẩm bổ sung trong nhiều tháng mà tình trạng không cải thiện. Điểm chung dễ bị bỏ qua: phần lớn các sợi tóc trong vùng đó bị gãy ở nhiều độ dài khác nhau chứ không rụng sạch chân.

Trong những tình huống như vậy, một trong các nguyên nhân cần nghĩ đến là trichotillomania, hay rụng tóc do nhổ tóc. Đây không phải bệnh ngoài da theo nghĩa thông thường, mà là một rối loạn hành vi: người bệnh có thôi thúc khó cưỡng nhổ tóc của chính mình, lặp đi lặp lại, dẫn tới mất tóc thấy rõ và ảnh hưởng đến tâm lý, công việc, giao tiếp. Hiểu đúng bản chất này là điều kiện tiên quyết để điều trị có kết quả, bởi nếu chỉ tập trung vào da đầu mà bỏ qua phần hành vi, vùng tóc sẽ rất khó phục hồi bền vững.

Trichotillomania là gì và vì sao gọi là rối loạn hành vi

Trichotillomania (rối loạn nhổ tóc, hair-pulling disorder) được xếp vào nhóm rối loạn ám ảnh cưỡng chế và liên quan (obsessive-compulsive and related disorders) trong phân loại DSM-5. Đặc điểm cốt lõi gồm: hành vi nhổ tóc lặp đi lặp lại gây mất tóc thấy rõ; người bệnh đã nhiều lần cố gắng giảm hoặc dừng nhưng không thành công; và hành vi này gây khó chịu hoặc suy giảm chức năng trong sinh hoạt. Đây là điểm phân biệt quan trọng với thói quen nghịch tóc thông thường: ở trichotillomania, người bệnh thường mất khả năng kiểm soát dù hiểu rõ hậu quả.

Tỷ lệ mắc trong đời được ghi nhận vào khoảng 0,5 đến 2% dân số, khởi phát điển hình ở giai đoạn cuối tuổi nhi đồng tới đầu tuổi vị thành niên, và gặp ở nữ nhiều hơn trong các nghiên cứu lâm sàng. Bệnh thường đi kèm lo âu và trầm cảm, đồng thời có xu hướng diễn tiến dao động, nặng lên trong những giai đoạn căng thẳng cảm xúc.

Về mặt hành vi, các chuyên gia thường mô tả hai kiểu nhổ tóc đan xen ở cùng một người. Kiểu tự động (automatic pulling) diễn ra ngoài ý thức, chẳng hạn khi đọc sách, xem điện thoại hay học bài, người bệnh không nhận ra mình đang nhổ. Kiểu chủ ý (focused pulling) diễn ra có nhận thức, thường gắn với một cảm giác căng thẳng dồn nén trước khi nhổ và cảm giác nhẹ nhõm sau đó. Việc xác định người bệnh thiên về kiểu nào là cơ sở để cá nhân hóa liệu pháp tâm lý về sau.

Vì sao bác sĩ da liễu thường là người gặp đầu tiên

Phần lớn người bệnh và gia đình ban đầu chỉ nhìn thấy hậu quả trên bề mặt, tức là vùng tóc thưa, nên đến khám da liễu trước khi nghĩ tới yếu tố hành vi. Đây cũng là tình huống dễ chẩn đoán nhầm, vì biểu hiện của trichotillomania có thể giống rụng tóc từng mảng (alopecia areata), nấm da đầu (tinea capitis), rụng tóc do kéo căng (traction alopecia) hay hội chứng tóc anagen lỏng. Vai trò đầu tiên của bác sĩ da liễu vì thế là loại trừ các bệnh da đầu thực thể và nhận ra dấu hiệu gợi ý hành vi nhổ tóc.

Một số đặc điểm trên lâm sàng có giá trị định hướng. Vùng rụng tóc trong trichotillomania thường có hình dạng kỳ lạ, ranh giới hình học bất thường, có thể ở vị trí thuận tay (thường là vùng đỉnh hoặc thái dương cùng bên tay thuận). Trong vùng đó, các sợi tóc gãy ở nhiều độ dài khác nhau cùng tồn tại, da đầu bên dưới không có sẹo, không đỏ và không bong vảy đáng kể nếu không có bệnh kèm theo. Khi nghi ngờ, bác sĩ sẽ tiếp tục đánh giá bằng soi da đầu trước khi cân nhắc các thăm dò sâu hơn.

Soi da đầu (trichoscopy) giúp phân biệt như thế nào

Soi da đầu bằng dermoscopy là một bước không xâm lấn, thực hiện ngay tại phòng khám, hỗ trợ rất tốt cho chẩn đoán phân biệt rụng tóc. Với thiết bị soi da chuyên dụng như DermLite DL5, bác sĩ có thể quan sát hình thái sợi tóc và lỗ chân lông ở độ phóng đại cao. Theo các tổng quan về trichoscopy, một số dấu hiệu có độ đặc hiệu cao gợi ý hành vi nhổ tóc, được mô tả lần đầu trong nghiên cứu của Rakowska và cộng sự đăng trên Acta Dermato-Venereologica (2014) và được củng cố qua các tổng quan hệ thống sau này.

Các dấu hiệu thường gặp gồm: sợi tóc gãy không đều ở nhiều độ dài (irregularly broken hairs), dấu chữ V (v-sign, hai sợi tóc cùng một lỗ nang bị kéo gãy ngang nhau), tóc xoắn (coiled hairs), tóc dạng ngọn lửa (flame hairs, phần còn lại của sợi tóc vừa bị giật), tóc dạng móc (hook hairs), tóc hoa tulip (tulip hairs, đầu xa sẫm màu) và bột tóc (hair powder, vụn sợi do tóc bị nghiền gãy). Một số dấu hiệu kém đặc hiệu hơn nhưng hay đi kèm là chấm đen (black dots) và xuất huyết quanh nang (follicular microhemorrhages). Soi da đầu định hướng chẩn đoán nhưng không thay thế giải phẫu bệnh; khi vẫn còn nghi ngờ, bác sĩ có thể đề nghị sinh thiết da đầu để khẳng định.

Liệu pháp tâm lý lâm sàng: trụ cột điều trị

Vì bản chất là rối loạn hành vi, điều trị trichotillomania xoay quanh các can thiệp tâm lý chứ không phải thuốc. Trong các phương pháp, huấn luyện đảo ngược thói quen (Habit Reversal Training, HRT) là liệu pháp có nhiều bằng chứng ủng hộ nhất. Một tổng quan về điều trị trichotillomania ở trẻ em đăng trên Pediatric Dermatology năm 2025 cũng kết luận rằng các can thiệp hành vi, đặc biệt là HRT, mang lại lợi ích điều trị nhất quán nhất, trong khi bằng chứng cho thuốc còn chưa đủ.

Huấn luyện đảo ngược thói quen (HRT) gồm những gì

HRT không phải là ép buộc người bệnh ngừng nhổ tóc bằng ý chí, mà là một quy trình có cấu trúc nhằm thay đổi chuỗi hành vi. Thành phần cốt lõi gồm ba phần. Thứ nhất là huấn luyện nhận biết và tự theo dõi (awareness training và self-monitoring): người bệnh học cách nhận ra thời điểm, hoàn cảnh và cảm giác báo trước cơn nhổ, thường thông qua việc ghi nhật ký hành vi. Thứ hai là kiểm soát kích thích (stimulus control): điều chỉnh môi trường để giảm cơ hội nhổ tóc, ví dụ thay đổi tư thế tay khi đọc sách hoặc xem điện thoại. Thứ ba là phản ứng đối kháng (competing response): khi xuất hiện thôi thúc, người bệnh thực hiện một động tác thay thế không tương thích với việc nhổ tóc, duy trì trong vài phút cho tới khi thôi thúc giảm đi.

Mở rộng với trị liệu hành vi nhận thức và ACT

Vì trichotillomania còn liên quan đến cảm xúc và suy nghĩ, các khuyến cáo hiện nay thường kết hợp HRT với những phương pháp xử lý phần cảm xúc, nhận thức như liệu pháp chấp nhận và cam kết (Acceptance and Commitment Therapy, ACT) trong khuôn khổ trị liệu hành vi nhận thức (CBT). Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở người lớn của Woods và cộng sự công bố trên Behaviour Research and Therapy (2022) cho thấy liệu pháp hành vi tăng cường bằng ACT giúp giảm hành vi nhổ tóc. Cách tiếp cận này hướng tới việc người bệnh học cách quan sát và chấp nhận cảm giác thôi thúc mà không nhất thiết hành động theo nó, đồng thời gắn nỗ lực điều trị với những giá trị sống có ý nghĩa.

Một điểm thực tế đáng lưu ý là can thiệp càng sớm thì tiên lượng dài hạn càng tốt, và tỷ lệ tái phát ở người lớn không phải hiếm, nên việc theo dõi và củng cố kỹ năng sau đợt trị liệu là cần thiết. Trị liệu thường do chuyên gia tâm lý lâm sàng hoặc bác sĩ tâm thần có kinh nghiệm về rối loạn hành vi lặp lại đảm nhận. Với bệnh nhân ở xa, một số nghiên cứu cho thấy hình thức trị liệu từ xa cũng có thể mang lại hiệu quả.

Vai trò của thuốc: hỗ trợ, không thay thế liệu pháp tâm lý

Hiện chưa có thuốc nào được công nhận là hiệu quả phổ quát cho trichotillomania, và không có thuốc được phê duyệt chính thức riêng cho bệnh này. N-acetylcysteine (NAC), một chất điều biến glutamate, là lựa chọn được quan tâm: thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở người lớn của Grant và cộng sự đăng trên Archives of General Psychiatry (2009) ghi nhận lợi ích có ý nghĩa so với giả dược. Tuy nhiên, một thử nghiệm tương tự ở trẻ em (Bloch và cộng sự, 2013) lại không thấy khác biệt so với giả dược, cho thấy không thể suy diễn kết quả ở người lớn sang trẻ em.

Các thuốc nhóm ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) cho kết quả không nhất quán giữa các nghiên cứu. Vì vậy, thuốc nếu được dùng chỉ nên đặt trong vai trò hỗ trợ, do bác sĩ chuyên khoa tâm thần chỉ định và theo dõi sau khi thăm khám, thường khi có bệnh đồng mắc như lo âu, trầm cảm hoặc khi liệu pháp tâm lý đơn thuần chưa đủ. Người bệnh không nên tự mua và tự dùng bất kỳ thuốc nào theo thông tin truyền miệng.

Phối hợp đa chuyên khoa và chăm sóc tóc trong quá trình hồi phục

Điều trị hiệu quả nhất thường là sự phối hợp: chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần phụ trách phần can thiệp hành vi và cảm xúc, còn bác sĩ da liễu phụ trách đánh giá da đầu, theo dõi khả năng mọc lại của tóc và xử trí các vấn đề da đầu đi kèm như viêm da tiết bã nếu có. Khi hành vi nhổ tóc được kiểm soát và nang tóc chưa bị tổn thương vĩnh viễn, tóc thường có khả năng mọc lại; ngược lại, nhổ tóc kéo dài nhiều năm có thể dẫn tới rụng tóc sẹo, khó hồi phục hoàn toàn. Điều này càng cho thấy giá trị của việc nhận diện và can thiệp sớm.

Tại Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh, bác sĩ sẽ thăm khám, soi da đầu để định hướng chẩn đoán phân biệt, loại trừ bệnh da đầu thực thể và trao đổi thẳng thắn về bản chất hành vi của tình trạng này khi phù hợp, từ đó định hướng phối hợp với chuyên khoa tâm lý hoặc tâm thần. Cách tiếp cận tôn trọng và không phán xét rất quan trọng, bởi nhiều người bệnh mang theo cảm giác xấu hổ và đã giấu tình trạng của mình trong thời gian dài.

Khi nào nên tìm đến bác sĩ và chuyên gia tâm lý

Đôi điều cần nhớ

Trichotillomania không phải là thiếu ý chí, mà là một rối loạn hành vi có thể cải thiện khi được hiểu đúng và can thiệp đúng hướng. Vùng tóc thưa chỉ là phần nổi; gốc rễ nằm ở hành vi và cảm xúc, nên không thể trông chờ thuốc bôi hay sản phẩm mọc tóc giải quyết. Hướng đi vững nhất là kết hợp liệu pháp tâm lý lâm sàng, đặc biệt là HRT, với đánh giá da liễu để phân biệt chẩn đoán và theo dõi phục hồi tóc. Nếu bạn hoặc người thân có dấu hiệu rụng tóc bất thường, tóc gãy nhiều độ dài kèm thôi thúc nhổ tóc khó kiểm soát, hãy đến khám sớm để được định hướng phù hợp.

Để được thăm khám và soi da đầu, bạn có thể đặt lịch tại Phòng khám chuyên khoa Da liễu Lan Ninh, địa chỉ 78 Ngô Quyền, Phường Thủ Dầu Một, TP. Hồ Chí Minh, hotline 0869 238 117. Bài viết mang tính cung cấp kiến thức và không thay thế cho việc thăm khám trực tiếp với bác sĩ.

Câu hỏi thường gặp